Mano ba la thaw ia u COVID-19/CoronaVirus

Eliphas Mukhim
04/21/2020

            Kane ka dei ka sien kaba khatduh ba ngan pashat jingmut ha kaba ia dei bad uni u khñiang jingpang Coronavirus. Te nangne shakhmat ngan ym kren shuh shaphang jong u, lait noh lada don ki jingkylli na phi ki nongpule bad nongsngap ia ka jingkren lane ka jingthoh jong nga.

            Te mynta ngan phai sha ka mat ba kongsan ha kaba ngan jubab ia kane ka jingkylli “MANO BA LA THAW IA UNE U COVID-19/CORONAVIRUS?”

Ki don saw tylli ki mat kiba nga kwah ban pynshai halor kane ka jingkylli ba la kdew haneng. Kaei ka daw ba la pynlong ia une u COVID-19 ban mih pyrthei noh mynta ha ka ban pyntieng bad pynkhuslai ia ngi ka jaid bynriew baroh. Kine harum ki dei ki daw kiba ngan pashat:

1. Ka pop jong u briew (Jenesis:3:15-19)

“Bad ia ka jingshun ruh ngan buh hapdeng jong me bad kata ka briew, bad hapdeng u symbai jong me bad u symbai jong ka; u symbai jong ka un pynlwet ia ka khlieh jong me bad me men pynlwet ia ka khongdongjat jong u. Bad ha kata ka briew u la ong. Da kaba pynroi ngan pynroi ia ki jingpang jong pha, bad ia ka jingseng khun jong pha; ha ka jingshitom phan kha ki khun; bad ka jingkwah jong pha kan long sha u tnga jong pha, bad u un synshar halor jong pha. Bad ha U Adam u la ong, Namar- ba me la shahshkor ia ka ktien ka tnga jong me, bad ba me la bam na uta u dieng, ia uba nga la adong ia me, da kaba ong, Men ym bam na u : ia ka khyndew la tim na ka bynta jong me; da ka jingshitom men bam na ka baroh ki sngi ka rta jong me; kan pynmih shylluit ruh ia ki shiah bad ia ki shiah keng ia me; bad men bam ia u jhur ka lyngkha. Da ka jingsyep ka khmat jong me men bam ia la u kpu, haduh ban da men phaidien pat sha ka khyndew ; namar na' ka la shim ia me: naba ka dewmet me long, bad sha ka dewmet men leit phai pat.”

Kane ka bynta jong ka jingthoh bakhuid ka iathuh ia ngi shaphang ka jingtim jong u Blei ia u briew hadien ba u la pynkheiñ ia ka aiñ jong u Blei ha kaba u la bam ia u soh uba u Blei u la adong ba um bit ban bam, u briew u la leh pop da kaba pynkheiñ pyrshah ia ka hukum u Blei. Te U Blei u la phah ia kine ki jingtim ha u jaitbynriew ha ki lai bynta kiba un iohmad ha ka jingim jong u ban iai ialeh ia ki haduh ka jingiap jong u. kita ki dei ka Jingpang jingshitom, ka jingia knieh ia ka bor ban synshar iwei ia iwei bad ka  jingtrei shitom ha ka jingjynjar na ka bynta ban pynkdang ia ka kpoh.Kane ka jingtim U Blei ka iathuh shai ia ngi ba na ka daw jong ka pop, kine ki jingtim jong u Blei ki neh sah haduh kine ki sngi, ki dang pynjynjar ia u briew lyngba kine ki jingshitom, ki jingjynjar, ki jingpang, ki jingkwah ia ka bor ban synshar bad ki jingwad ia ka bam ban pynkdang ia ka jingdonkam jong ka met.

            U Paul u ong kumne ha kaba ia dei bad kane ka pop jong u briew ba nyngkong ha ka shithi sha ki Rom:8:19-22

“namar kata ka jingkhmih kyrmen kmang ka jong ka jingthaw ka khmih lynti hir hir ia kane ka jingpynpaw ia ki khun u Blei. Namar ia kata ka jingthaw la pynlong hapoh ka jingthala, ym da la ka mon hi, hynrei da uta(U Adam) uba la pynlong ia ka, ha ka jingkyrmen ba yn pyllait noh ia kata ka jinglong mraw hapoh ka jingpyut, sha ka jinglaitluid ka burom kita ki khun U Blei. Namar ngi tip ba ka jingpynlong baroh kawei ka iaud lang bad ka iasuh khun lang haduh mynta.”

 U Paul u batai ha kane ka shithi jong u ka jingthaw kaba mut kiei kiei baroh kiba don ha ka pyrthei naduh ka mariang, ka khyndew, ka sahit bneng, ki mrad, ki dieng ki siej, ka lyer, ka um bad kumta ter ter..ki bym shym la ialeh pyrshah ia U Blei ne leh pop pyrshah ia u, na ka daw jong ka jingleh pop jong u briew ma ki ruh ki la hap ha ka jingtim u Blei ym da ka mon jong ki, hynrei ka dei ka jingleh jong u Adam. Kane ka jingong jong u Paul ka iathuh shai ia ngi ba na ka daw jong ka pop u briew, kiei kiei baroh kiba don ha ka pyrthei kam don shuh ka jingbha lane ka jingmyntoi ha ki kaba long shispah persen ha ban iarap ia u briew hynrei ka don ruh ka jingtim kaba wan na ki. Te kane ka jingtim kumba la batai haneng na ka jingtim jong ka Jenesis ka ktah ia u jaidbynriew baroh, na ka daw jong ka pop kaba ngi la leh. Te ngan pynkut noh ia kane ka jingiataiñia ha kaba ia dei bad ka mat ba nyngkong ban jubab ia ka jingkylli “mano ba la thaw ia u Covid-19?” ka jubab kaba nyngkong ka dei ka pop kaba la wanrah ia une u khñiang jingpang. Na ka daw ba u briew u la leh pop u wanrah ia ka jingtim u Blei ha ka pyrthei ia ka ban pynjynjar ialade da kiba bun ki rukom, kum u Covid-19 uba long uwei na kita ki jingtim U Blei ba u briew un iaid lyngba ki jingjynjar bad jingshitom namar ba u la jied ia ka pop. Namar ka pop ka wanrah ka jingjynjar bad ka jingiap.U Isaiah u ong kumne ha ka jingthoh jong u shaphang ka pop jong ngi…

Isaiah:64:6: “naba ngi baroh ngi la kylla long kum ubym khuid, bad ki hok jong ngi baroh ki long kum ka jaiñ babit tngit; ngi iapstai noh baroh kum ka sla; te ki jingbymhok jong ngi, kum ka lyer, ki la rong ia ngi.”

U Isaiah u ong kumne khamtam kito kiba nga la pruid dak ba ka jingbymhok jong ngi kaba mut ka pop jong ngi kan rong ia ngi kumba rong ka lyer, la ka dei da ki jingpang, ki jingjynjar, ki jingiaknieh bor lane da kino kino kiba pynjot ia ka jingim u briew kumba long une u Coronavirus. Namar ka ktien u Blei ka ong kumne:

Rom:6:23a…”Namar ka bainong ka pop ka long ka jingiap”

2. Ka Jingtrei jong u Soitan:

Ka mat kaba ar ngan phai ha ka ban jubab ia ka jingkylli “Mano ba la thaw ia U Covid-19?” ka dei sha ki jingtrei kam jong u Soitan ha ka ban pynjot ia u briew. U Jisu u ong kumne shaphang jong u Soitan ha ka Gospel u Ioannis…

Ioannis:12:31 “Mynta ka long ka jingrem jong kane ka pyrthei; mynta yn shop noh shabar ia u syiem jong kane ka pyrthei”

Ioannis:14:30-“ngan ym ioh ia kren shibun shuh bad phi, namar u syiem jong kane ka pyrthei un wan; Hynrei um don ei ei ruh em ha nga”

U syiem ia uba u Jisu u kren hangne dei shaphang jong u Soitan. Haba U Jisu u iathuh ia ki synran jong u ba u Soitan u dei u syiem jong kane ka pyrthei u kwah ban pynshai ia ki halor ka bor kaba u Soitan u la ioh na u Blei ha ka ban synshar ia ka pyrthei namar ki pop jong ngi. Namar dei u Blei uba la ai bor ia u Soitan ban synshar bad dei ma u hi ruh u ban shim noh ia kane ka bor na u ynda u Blei u la dep ban pyndep ia ka jingthmu jong u bad u . Ngi tip ruh kat kum ka kitab jong u Job, ki jingtrei jong u Soitan ha ka ban pynlong ia u briew ban phaidien na u Blei kiba kham pawbha ki dei kine:

a. U Soitan u ktah ia ka spah ka phew ne ki jingdon jingem jong uno uno u briew kaba ngi khot ha ka ktien nongwei ka Financial crisis:

Haba nga peit mynta ia ka jingwan jong une u Covid-19 nga ngeit baroh ki ri kim lah ban len ba ka economy lane ka ioh ka kot ha ka liang ka pisa ka tyngka ka la shah ktah bha ha une u khñiang jingpang, naduh ka sorkar, ki nongkhaï, ki kompani, ki nongtrei sorkar bad ki nongbylla ki mad ia kane ka jingeh ha ka jingshah ktah ka ioh ka kot na ka daw jong une u khñiang jingpang. Haba ia nujor ia kane ka jingshah ktah ha ka jingpeit jong nga hi i kumba ka dei ka jingtrei jong u Soitan ha kaba ki briew ki bangeit bad bym ngeit kila sdang ban kynnnoh ia u Blei. Namar lada u Blei u long uba khraw bad uba donbor halor jong kiei kiei baroh balei um pynsangeh noh ia une u khñiang jingpang? Shaei U Blei? kat kane ka jingeh ngi iohmad. Te ha kaba kut don bun na ki briew wat kiba khot ialade ba ki dei ki  bangeit  kila sdang ban iehnoh ia ka jingngeit jong ki bad phai sha kiwei pat ki lad jingiarap kiba kham smat bad kham jan ha kum kine ki por. Ki wad jingiarap bad ka jingshaniah na kita kiba don ka spah da kaba pyrkhat lehse ki lah ban pyllait ia ki na une u Coronavirus. Lada phi kynmaw kawei na ki jingpynshoi jong u Soitan ia u Jisu kaba u pyrshang ban pynshoi ia u Jisu ka dei kane u ong “lada men nguh bad dem ban mane ia nga ngan ai ha me ia baroh ka hima jong ka pyrthei naduh ka bor, ka spah bad ka jingitynnad jong ka”. Te ka pyrthei hi mynta ka donkam ia ka spah ban iarap ia ki ri jong ka pyrthei. Ha kum kane ka por ki don ki ri kiba kwah ban pyni ia ka bor jong ki naduh ka spah ka phew, ka jingnang jingstad khamtam ha kaba ia dei bad ka koit ka khiah, ka nam ka burom ban pyni mano ba lah ban tem ia une u khñiang jingpang. Te baroh kine ki jingdonkam ngi tip ki don bad u Blei,u la tyrwa ia ki naduh basdang tang bun na ngi ngim ju kwah ban sngap ia u Blei, ngi kham smat ban sngap ia ka buit shalak jong u Soitan kaba u pyndonkam ia ka jingstad briew. Kumta u Soitan u shim kabu bad u pynthame ia ka jabieng jong ngi ba ngin sngap ia ka jingai jingmut jong u, ba ngin pyndem ia lade ha ka bor jong u da kaba kohnguh ia ka jingbthah jong u ban kohnguh ia ka jingai jingmut jong u lada phi don ka spah phi lah ban leh ei ei ia une u khñiang jingpang, namar u Blei um iohsngew ne sngap ia ka jingkyrpad jong phi.

b. U Shim ia ka jingim jong kiba ieit bathoiñ jong ngi:

Ngi tip kawei na ki jingpynshitom jong u Soitan ia ka jingim U Job ka dei kaba u shim ia ka jingim jong ki shiphew ngut ki khun u Job ha ka shisngi. Ban ktah ne knieh kynthet jubor ia ka jingim jong ki khun u Job um lah ban ktah beit beit ia ki. Hynrei u Soitan u pyndonkam da ka bor kaba u don ia kaba u la ioh bor na u Blei da kaba u hukum ia ka lyer kaba jur ban pynkhih ia ka ïing kaba ki khun u Job ki iashongbam iadih sngewbha, haduh ba kata ka ïing ka la hap halor jong ki bad ki la ïap lut ha kata ka sngi baroh shiphew ngut. Haba phai pat sha une u khñiang jingpang kumba long mynta la tam ia ka shi lak hynriewphew hajar ngut ei ei kiba la ïap. Nga tip ki don bun ki long ïing kiba la duh noh ia kiba ieit ba thoiñ jong ki ha ka jingshah ktah ha une u Covid-19. Lehse u Soitan u shim kabu kein ha ka ban pyndonkam ia une u khñiang jingpang ia ka ban pyntroiñ ia ka jingim jong u briew ha kaba u la buh jingshaniah baroh shi katto, la ha ka spah, ha ka sorkar, ha ka jingngeit jong ki, u kwah ha ka ban ktah ia kiba hajan jong ngi ia ka ban pynphai ia ngi na ka jingieit ia u parabriew sha ka jingisih ia u parabriew, da kaba pynmih ia ki daw ki ban kynnoh iwei ia wei pat mano ba wanrah ia une u khniang jingpang ha ka ban pynsaphriang ha ka imlang sahlang jong ngi, ia ka ban pynjot ia kano kano ka jaid bynriew, lyngba ka jingisih iwei ia iwei lehse hadien jong une u khñiang jingpang kan khie ka thma kumba ka thma ktien ka la sdang, na ka daw ka jingkynnoh kawei ia kawei pat ka ri. Lada ka khie ka thma kan wanrah kham bun ka jingiap briew ban ia kaba une u khñang jingpang u la pyniap, khnang ba ki briew kin iap khlem ka jingiohsngew ne pdiang ia U Jisu ha ka jingim jong ki. Namar kata ka dei ka jingthmu jong u Soitan ba ki briew kin iap khlem U Blei ha ka jingim jong ki. Namar haduh mynta phi la iohsngew shaphang ka thma ktien hapdeng ka ri America bad ka China bad kiwei pat ki ri ruh kumjuh.

k. U phah ia ki jingpang ha ka met jong phi:

Hadien kine ki artylli ki jingpyrshang jong u Soitan ha ka ban pynphai ia U Job na u Blei, um lah leh ei ei, te u pyrshang sa ka jingpang ha ka ban ktah ia ka met Job, haduh ba u Job u la shitom jur na ki tohjaw kiba la mih ha ka met jong u baroh shirynïeng naduh khlieh haduh kjat. Kane ka jingpang ka la pynjynjar ia u Job haduh ba ka tnga jong u ka la ong ia u Job ba un tim ia u Blei bad iap noh. Namar ha ka jingpyrkhat briew jong ka tnga U Job ka sngew ba ym donkam Blei shuh namar ki jingjynjar ki la ban khamtam bad kane ka jingpang kaba u Job u la mad. Te ka long ruh kumjuh lada phi phai sha une u khñiang jingpang u la ktah ia kiba bun ki briew ha ka pyrthei la tam ia ka 20 lak ei ei kiba shah ktah. Kine kiba shah ktah ki la hap ban jngai na kiba ha ïing ha sem, ki la hap ban iehnoh ia kiba ieit jong ki, kiba ha ïing ruh kim lah ban wan jngoh ia ki, ki doktor, ki hospital, ka sorkar ki la lut ka bor ban pyrshang kumno ban pynsangeh ia une u khñiang jingpang. Ka la mih ka huri hura ha ka imlang sahlang, ha ki shnong ki thaw, ha ki ri jong ka pyrthei hi baroh kawei. La bun kiba kynnoh ia u Blei, kiba la iehnoh ia U Blei, kiba wad Blei bad kiba phainoh na u Blei ruh namar ba kim ioh jingiarap, ki la long kum ka tnga U Job. U Soitan u ioh bor, u trei borbah lyngba une u khñiang jingpang ba ki briew kin beiñ kin kynnoh bad kin iehnoh ia U Blei lane len noh ia u na ka jingim jong ki.

             Na ka liang jong nga haba nga phai sha kine ki jingtrei kam jong U Soitan nga lah ban ong ba lehse ka dei ka atiar jong u soitan ha ka ban pynjot ia ka jingngeit jong kiba bun, ba kin duh noh ia ka jingshaniah ia U Blei bad buh ia ka jingshaniah jong ki halor jong kino kino ki bor ki ban iarap ia ki, khamtam kiba dei ki agent lane ki nongtreikam jong u Soitan ha kum kine ki por ba shitom. Namar ka Baibl ka hikai ia ngi haba u briew u shitom, u soitan ruh u trei borbah ha ka ban pynjot ia ka mynsiem jong uta u briew.

3. Ka Jingthmu basniew jong u briew ban knieh ia ka bor synshar:

            Kano kano ka jingjia kaba sngewsih ha ka pyrthei haba u leh hi u briew bunsien ka pynjot bad pynshitom wat ia ki briew ki bym shym la tip ei ei ruh ia kane ka jingthmu basniew jong uno uno u briew ne kano kano ka jaid briew, ka ri ne ka jingsynshar. Lada phi kynmaw ia ki jingmaham jong u Moses ia ki khun Israel ha ka kitab Exodus khamtam ia ki kpa tymmen kiba long ki nongialam jong ka jaid bynriew u maham ia ki ba kim dei ban leh kano kano ka pop kaba sniew kaba ktah ia ka imlang sahlang, kum ka jingmane bleithaw, la ka dei ia u blei u nongwei ne ia ka spah ka phew, ka jingmane ksuid, ka jingleh jakhlia ha ki kam awria bad ka jingknieh jubor ia ka bhah ka bynta jong kiba duk ba rangli. U Moses u maham ia ki ba kita ki pop kaba ki la leh ka jingpynshitom kan wan hap ha ka pateng jong ki wat haduh kaba lai bad saw pateng. Kane ka jingmaham u Moses lada ngi peit ha ka history ka long shisha kumta, haba u briew u la sngew stad bad jied ban leh ia kaei kaei kaba long pyrshah ia ka mon u Blei, ka wanrah ka jingjynjar ha ki babun. Te lada une u Covid-19 u long shisha kumba tharai sniew ki katto katne ki ri ba la shna lane thaw da u briew na ka daw jong ka jingkwah ia ka bor jong ka jingsynshar, lane ban pyni ia ka bor jong ka jingstad jong kiba trei ha ka lab ha ka ban pyrshang thymmai ia kaei kaei kaba kham pher bad kham phylla ban leh experiment, te ha ka jingleh experiment jong ki kim lah ban teh lakam ia kata ka jingpyrshang thymmai bad ka wanrah ia u khñiang jingpang uba thymmai shabar na ka jinglah jong u briew ban synshar ne tem ia ka jingsaphriang jong une u khñiang jingpang te ka wanrah ka jingjot bad ka jingshitom kaba kham khraw ia u jaidbynriew keiñ. Ngan ong biang sa shisien lada une u khñiang jingpang u dei uba la shna da u briew u dei hok ha ka ban ktah ia ki briew baroh jong ka pyrthei kumba ngi i mynta. Namar kaei kaei kaba u briew u leh u dei ban ioh ia ka bainong kaba u la leh.

Nuksa: Lada ngi don shiphew ngut shi ïing bad uwei na ngi u im ka jingim kaba sniew, kaba pynklumar ia ka imlang sahlang, haba kaba iashoh briew, leh  ki kam sniew kiba har rukom; ynda ka aiñ ka la kem ia u, mano ba jynjar bad shitom jingmut? Ym dei tang ma u marwei, ka iing ka sem jong u ka jynjar, ki hynmen ki para, ka kur ka jait ki shem jynjar khamtam ki kmie ki kpa kiba kha ba pun ia u. kane ka dei kawei ka nuksa haba uno uno u briew u jied ban lehsniew kiwei ruh ki jynjar lang na ka jingleh jong u. Sa kawei ka nuksa ngan ai ha kaba ia dei bad ka jingsynshar khadar; ngi tip ba bun hi na ki nongshong shnong jong kano kano ka ri, ki riewpaidbah kim ju pynshlur ne ia suhbuit ruh ha kaba kumno ban pynkhie thma bad kano kano ka ri. Kiba kwah ban  ialeh thma hi bunsien ki dei ki nongsynshar jong ka ri jong ngi. Ki kwah ban pyni bor ia ka jingkhlaiñ jong ki, ban synshar ia kiwei wat ban knieh jubor ia ka bor synshar jong kiwei da kaba wanrah ka jingiakynad ha ka ban pynpoi sha ka thong jong ka jingialehthma ban pynjot iwei ia iwei. Haba don ka thma ym dei tang ka sorkar ne ki shipai kiba jynjar bad iap, kumba ngi la tip ia ki thma kiba la dep kum ka thma bah kaba nyngkong bad kaba Ar kaba ngi kham iohsngew ba ki kpa tymmen jong ngi ki ia kren. Ki paidbah ki bym shym la tip ei ei ia ka jingthmu jong kano kano ka bor synshar, ki bym shym la kwah ruh ia ka thma, hynrei na ka daw jong ka jingkwah rhah jong kano kano ka sorkar ia ka bor synshar ban synshar ia kawei pat ka ri ne knieh ia ki jingdonn jingem jong kano kano ka ri, haba khie ka thma u paidbah  u jynjar lang, ki paidbah ki shitom, ki iap, ki kyrduh, ki pang ki shitom bad ki iap thngan na ka daw jong ki nongsynshar kiba kwah ia ka bor ban synshar da ka jingleh donbor jong ki.

            Kine ki ar tylli ki nuksa nga ngeit phi sngewthuh ia ka jingmut jong nga ban pynshai ia kaba nga ong lada une u khñiang jingpang u dei uba la thaw da ka jingthmu basniew jong u briew ha ka ban pyni bor, ka pynjot ia ka jaidbynriew, ka pynjot ym tang kita kiba la shna ia u hynrei wat ia u riewpaidbah u bym shym la tip ei ei shaphang ka jingthmu basniew jong ki nongsynshar, kumba ngi i mynta ba baroh u briew u jynjar, u shitom, u khuslai, bad ka jingkyrduh ka wan jia. Ka ktien U Blei ka ong “ u briew un kheit na kaei kaba u la bet ne thung” (Gal:6:7-8).

            Te lada ka long kaba shisha ba dei u briew hi uba la thaw ia une u khñiang jingpang ka la dei shisha ban wanrah ia ka jingduh kaba khraw naduh ka ioh ka kot, ka khaï ka pateng, ka pang ka shitom, ka jingjynjar, ka jingkyrduh bad baroh kaba ngi iohmad mynta.

4. Hato U Covid-19 u dei u khñiang jingpang jong ka jingbitar ne ka jingpynshitom u Blei ia u briew?

            Ha ka kitab u Isaiah:45:7, U Blei U ong kumne “Nga pynlong ia ka jingshai, bad nga thaw ia ka jingdum; nga pynlong ia ka jingsuk, bad nga thaw ia ka jingsniew (calamity/bad,evil); ma nga u Trai, uba leh ia kine kiei kiei baroh.

             La jan bun na ngi ki khristan ngi tharai ba une u Covid-19 ka dei ka jingpynshitom jong u Blei ia u briew namar ka pop jong u, bun ruh ki paid riewngeit ki nongialam Balang, kiba la kren halor jong une u khñiang jingpang ban pyni ia ki lynnong ki dkhot na ka Baibl ha ka ban pynshai ne pynshisha ba une u Covid-19 u dei uba la phah da U Blei ban pynshitom ia ki briew. Hynrei nga na ka liang jong nga, ha ka jingpule ia ka ktien U Blei nga kwah ban pashat jingmut halor jong kane ka phang “Hato U Covid-19 u dei u khñiang jingpang jong ka jingbitar ne ka jingpynshitom u Blei ia u briew?”. Nga na ka liang jong nga ngam ngeit ba une u Coronavirus u dei u khñiang jingpang uba la phah da U Blei. Ho,oid U Blei u tip naduh mynnyngkong ia ka por jong une u Coronavirus, u tip ruh hangno u sdang nyngkong, kumno u la sdang bad mynno un kut noh. Une u khñiang jingpang u dang hap hi hapoh ka jingsynshar U Blei.

            Te mynta ngan pynshai ia ka daw bad ka nongrim kaba nga ieng balei ba ngam ngeit ba une u Coronavirus u dei u khñiang jingpang jong ka jingbitar lane ka jingpynshitom u Blei ia u briew.

1. Ka Jingshlei um: (Jenesis:6-7):

            Lada phi pule bha ia kane ka jingjia jong ka jingshlei um, hashwa ba ka jingshlei um ka wan U Blei u phah shwa ia ka jingmaham kaba long specific ne shai bha ha kaba ia dei bad ka jingpynjot ia ka pyrthei da ka um, ym ha ka umdum. U Blei u la phah pynbna ha U Noah ban ialap ia ki briew hashwa kane ka jingpynjot, te la kumno kumno kane ka jingpynbna jong u Noah, ki briew ki dang ioh ia ka lad ban pynbeit ia ka jingim jong ki bad U Blei, lada ngi kheiñ tang ia ka por ba u Noah u tei ia ka ïinglieng. Kane ka iathuh ia ngi hashwa ka jingpynjot jong U Blei ka don ka jingmaham, bad haba ka wan ka jingpynjot ym don ba lah ban khang ia ka.

2. Ka Jingpynjot ia ka sor Sodom bad Gomorrah (Jenesis:18-19):

            Ha kaba ia dei bad ka jingpynjot jong U Blei ia kine ki ar tylli ki sor bad ki shnong kiba don marjan bad ki, ka Baibl ka iathuh ia ngi U Abraham u pyrshang ban ïasaid bad U Blei na ka bynta kine ki sor da kaba u kylli ia U Blei, lada don sanphew ngut ki briew kiba hok ha kine ki sor hato men pynjot ne em ia ki? U Blei u jubab kumne ia u Abraham “ lada don sanphew ngut ki briew kiba hok te na ka bynta jong ki ngan ym pynjot ia kine ki sor” nangta u Abraham u kylli biang ia u Blei; kumno lada don sawphew san ngut? U Blei u jubab kumjuh hi; U Abraham u kylli biang kumno lada don sawphew ngut, laiphew ngut, arphew ngut, lane tang shiphew ngut? U Blei u jubab biang ia U Abraham na ka bynta kita ki shiphew ngut ngan ym pynjot ia kine ki sor. Kane ka pyni ia ngi ba na ka daw ki shiphew ngut ki briew kiba hok kiba tieng burom ia U Blei, U Blei un nym pynjot ia kine ki sor. Hadien kane u Abraham u sngewthuh wat tang shiphew ngut ruh kim don ki briew kiba hok ha kine ki sor te u sngap noh na kaba kylli ia U Blei. Te kaei kaba la jia hashwa ba U Blei un pynjot ia kine ki sor u phah ia ki Angel jong u ban maham ia ki saw ngut ki briew, kita ki dei u Lot, ka tnga jong u bad arngut ki khun kynthei jong u ba kin mih noh na kane ka sor namar U Blei un thang noh ia ki da ka ding na ka daw jong ka jingjyrsieh ka pop. Ngi iohi hangne hashwa ba U Blei un pyni ia ka jingbitar jong u, u maham lypa bad pyniaid ruh ia ki briew jong u.

3. Ka Nineveh (Jonah)

            Lada phi pule ha ka kitab U Jonah, ka iathuh ia ngi ba na ka daw jong ka jingjyrsieh ka pop ki nong Nineveh, U Blei u la thmu ban pynjot noh ia kane ka Nongbah. Hashwa ba U Blei un pynjot ia ka, U phah ia U Jonah ban maham ia ki nongshong shnong jong kane ka Nongbah. U Jonah u kyntait ia ka jingbthah U Blei u phet rieh sha ri Tarshish, Kumta U  Blei u leh ki kam ba phylla ban wanrah biang ia U Jonah sha kane ka Nongbah ha kaban ialap bad maham ia ki briew ba kin kylla bamut. Te ka jia kumba U Jonah u la ialap la jia ka ribibal bad ka jingkylla ba mut ha baroh kawei ka Nongbah naduh U Nongsynshar haduh ki shakri bad ki mrad ruh la hukum ba kin shah jingit ban lait na ka jingbitar ne ka jingpynjot U Blei. Kumta ki la lait na ka jingpynjot U Blei.

            Haba nga pynshong nongrim na kine ki lai tylli ki nuksa, nga i kawei hadien kawei hashwa jong ka jingpynjot U Blei ia kano kano ka ri ne ka jiadbynriew, u maham shwa ia ki ba kin kylla kaba mut, ki don ruh ki kyndon kiba U Blei u la buh kat kum ka jingthmu jong u. Nga ngeit ka jingkylli U Abraham shaphang ka jingdon ki briew kiba hok bad ieit ia U Blei ha kito ki sor jong ka Sodom bad Gomorrah, ba na ka daw jong ki U Blei un pynsangeh ia ka jingpynshitom ka long ruh kumjuh hi ha kine ki por. Nga ngeit ki dang don bun bah ki briew kiba ieit bad tieng burom ia U Blei ha kane ka ri jong ngi palat ia ki sanphew ngut kiba u Abraham u ïasaid. Nga ngeit u Blei un phah ia ki Noah, ki Jonah ki ban ialap pyrshah ia ka jingsniew ka pyrthei shwa ka jingpynjot jong U.

            Te ban ong ba kane ka dei ka jingpynshitom jong U Blei ne dei U Blei uba la bet ia une u khñiang jingpang ha nga hi ngam lah ban pdiang ia kata. Namar ngi tip ha ka histori jong u briew na baroh ki khlam kiba kham paw ha ka pyrthei, kane ka dei kaba saw ha man ka shispah snem. Ka khlam kaba la jia ha ka spah snem 1720 kaba ki khot ka “bubonic plague (Ka Khlam bubonic) lane ka “The Great plague of Marsellie” (Ka Khlam ba itieng jong ka Marsellie) kaba ha France, kane ka khlam ka pyniap kumba shilak ngut ki briew; nangta ha ka spah snem 1820 ka la don biang ka khlam kaba ki khot ka “Cholera Pandemic” (Ka Jingpang prie bad  pynhiarkpoh) kaba la ktah jur khamtam ha ki lai tylli ki ri kum ka Indonesia, Thailand bad Phillipines kaba la pyniap kumba shilak ngut ei ei. Kaba khatduh ka dei ha ka snem 1920 kaba ki khot ka “Spanish Flu” (Ka jingpang shit bad pang khriat kaba na Spain) ka jingpang kaba la ktah jur bha ia u briew ka la pyniap kumba 50 million ngut ei ei, kane ka kham jur namar ka wan hadien ka thma bah ba nyngkong; kaba mynta pat (2020) ka la pyniap kumba shilak laiphew hajar ngut ei ei haduh mynta, ngim tip lano kan kut kane ka khlam, hynrei tang U Blei uba tip.

            Haba kumta hato une u khñiang jingpang  u dei uba la phah lane bet da U Blei?  ha ka jingbishar jong nga hi, Em, ngam ngeit ka dei kaba na U Blei. Namar lada ka dei kaba na U Blei, phi dei ban sngewthuh ba ym don ba lah ban khang ia ka jingpynshitom U Blei, ka Lockdown kan nym lah ban khang, ka jingiajngai iwei ia iwei kaba ngi khot ha ka ktien nongwei ka social distance kan ym lah ban khang ia une u khñiang jingpang, ka Sorkar kam lah ban pynsangeh, ki doktor, ki Nurse bad ki dawai ruh kin ym lah ban teh lakam ia ka jingpynshitom jong U Blei namar U, U dei U Blei; ym don ba lah ban khang ia kaei kaei kaba U thmu ban leh. Te lada ka dei kaba na U Blei, U Blei um donkam bun sngi ne bun bnai ban pynshitom ia U briew, hynñiew sngi ia u ka la biang, sawphew sngi ka pyrthei kan jot lut kum ka jingshlei um.

            Kumta ban pynkut ia ka jingmut jong nga, mano ba la thaw ia une u Covid-19 ka jubab ka dei kawei na kine ki lai tylli kiba nga la batai haneng (Ka Pop, U Soitan ne Ka Jingthmu basniew jong u briew ban knieh ia ka bor synshar); Nga sngewskhem ba kam dei kaba na U Blei. Tangba sngewthuh ia kane kawei, ba kiei kiei kiba jia ha ka pyrthei wat la ki long kiba sniew U Blei U lah ban wanrah ia ka jingbha hadien jong ka jingsniew. U Joseph u ong kumne ia ka jingthmu basniew jong ki hynmen jong u ha ka kitab Jenessis

Jenesis:50:20…

“Phi shisha, phi la lah thmu ia kaba sniew pyrshah ia nga; hynrei U Blei u la thmu ia ka ia kaban pynbha, ia ka ban pynlong ka lad, kumba ka long ha kane ka sngi, ia kaban pynim ia ki paidbah babun.”

Khublei