Lada uba ngeit uba la pdiang ia U Jisu u bteng(repeat)ban iai leh ia ka juh ka pop kaba u ju leh mynshuwa bad u pan map na U Blei; hadien nangta pat u bteng biang ban leh ia kata ka juh ka pop u pan map biang hato ka dang don ne em ka lad ia u ban ioh map na u Blei?

23/July/2020

            Kane ka jingkylli haneng ka dei kaba la kylli da iwei I samla iba ngam kwah ban pynpaw kyrteng, ba I kwah ban ioh jingtip hato u Blei u dang lah ne em ban map ia uba kum uta u briew uba khot ia lade uba ngeit bad u bteng pat ban iai leh ia ka juh ka pop man la ka por? Hashwa ba ngan jubab ia kane ka jingkylli nga kwah ban pashat khyndiat ha kaba ia dei bad ka jingmap U Blei bad ka Pop u briew.

1. Ka Jingmap U Blei:

      Ha U Blei hi ym don kawei ruh ka pop kaba um lah ban map, namar ia ka pop baroh kaba u briew u la leh la u don ha kano kano ka jaid ñiam ne jaid kynhun U Blei u la map lut ia ka pop jong u briew baroh dei ha U Jisu Khrist. Tang ba kawei phi dei ban sngewthuh ba ka jingmap jong U ka treikam(effective) dei tang ha kita kiba ngeit ha U Jisu Khrist ba u la iap na ka bynta jong ki, u la siewspah ia ka pop jong ki da ka snam jong U bad U la jop thiaw ia ka pop da ka bor jong ka jingiap bad ka jingmihpat jong U. Hynrei lada phim don pat ka jingngeit ha U Jisu ka pop kaba phi la leh ka iaisah bad phi bad phin iap ruh ha ka pop jong phi, phin ym iap keiñ kum kita ki jong u Khrist ia kiba la ioh map na ka pop. Kane ka dei kata ka Jingmap U Blei ha ka jingbatai lyngkot jong nga.

2. Ka Pop u briew:

      Kane kawei phi dei ban sngewthuh ba ym don uwei ruh u briew uba hok, baroh u briew dei u ba pop, lada u pdiang ne um pdiang ia kane ka jinghikai, hynrei U Blei u pynbna ba u briew baroh dei uba pop. Na kata ka daw la jan baroh u briew ha ka pyrthei u wad ia ka jingmap noh ia ka pop jong u. Ka Baibl ka iathuh ia ngi ba uwei pa uwei uba ngeit ha u Jisu u la ioh ia ka jingmap na ki pop jong u baroh, haba nga ong kumne, kane kam mut pat ban pynskhem (guarantee) ba u la lait na ka jingleh pop. To tip ia kane wat hadien ba u briew u la ngeit ha U Jisu bad ba u ioh ia ka jingmap na ki pop ruh, un leh pop hi, tangba un ym leh pop shuh kumba u juh leh mynshuwa, un ym leh shuh ia ki pop kiba rim kiba u u juh leh ia kiba u la dep phla hakhmat u brie bad U Blei ia kiba u la rai kut ban iehnoh ia ki shadien, hynrei un im pat ka jingim kaba ialeh pyrshah ia ka pop ym shuh ban ia mynjur bad ka pop ha kaban ialeh pop bad ka. Kane ka dei ka Jinghikai na ka ktien U Blei ha kaba ia dei bad ka pop u briew. Te ngi dei ban sngewthuh ba u briew uba ngeit ha u Jisu um dei u briew uba janai, hynrei u dei u briew uba beh sha ka jingjanai ba ha kawei ka sngi ka jingjanai kan sa lap ia u. Haba kumta nga kyntu ia phi ki bangeit wat khmih lynti keiñ ba phin i ia u briew uba janai nadong shadong wat la u la pdiang ia U Khrist bad ba u la pyni ia kata ka jingkylla bamut kaba shisha; u dang dei hi u briew uba tlot, uba duna, uba beh sha ka jingjanai ka jong U Khrist na ka bynta ban pynithuh ialade sha kiwei ba kane ka dei ka jingim kaba nga la jied mynta ha ka ban iaid ha ka lynti jong U Khrist ym shuh ha ka lynti jong ka pop.

                  Te mynta ngan pynshai ia katei ka jingkylli haneng ha ki saw bynta:

1. Ka Jingkylla ba mut kaba shi bynta: 

 Lada u briew u khot ialade u bangeit ha U Jisu bad u dang iai bteng ban iai leh shi iai leh ia kata ka juh ka pop kaba u la leh mynshuwa kane ka pyni ba naduh basdang une u briew u khlem kylla kaba mut naduh ka dohnud ba shisha ha ka ban shim ia ka rai ban dkhat noh ia kata ka pop na ka jingim jong u ba un nym leh shuh ia ka. Kane ka pyni ba ka jingkylla bamut jong u ha ka por ba u pdiang ia U Jisu ka lah ban dei lehse dei tang da ka jingsngew kaba nga khot ka dei ka JINGKYLLA BAMUT KABA TANG SHI BYNTA kaba mut ka jingkylla bamut tang da ka Jingsngew ym da ka dohnud. Ka jingkylla ba mut ka donkam ia ka dohnud bad ka jingnsgew. Ia ka jingkylla bamut da ka dohnud la ju khot ruh ia ka ka jingkylla bamut jong ki jingmut jingpyrkhat. Namar kata lada phi iohi ia u briew uba khot ia lade u khristan ne uba ngeit bad phi i pat ka jingim jong u ka dap tang da ka pop kaba u ju leh ha ki por mynshuwa kane ka pyni ba ka jingkylla bamut jong u ka dang long tang da ka jingsngew ym da ka dohnud bashisha.  

                  Haba kumta U Blei u dang lah ne em ban map ia uba kum uta u briew? ka jubab ka dei kaba suk, katba u briew u dang im bad u dang ioh ka lad ban pyni ia kata ka jingkylla bamut ba shisha jong u, ka jingmap u Blei ka dang plie rynghang beit ia u ha man la ka khyllipmat jong ka jingim jong u ha kane ka pyrthei. Kaba donkam ka dei tang ba un pynbeit ia lade bad u Blei da ka jingkylla bamut kaba shisha ban pyntikna ia kata ka jingsngew jong u la u Blei u dang lah ne em ban map ia nga. Namar ha U Blei hi ym don kaba um lah ban map lada ngi phai sha U.

2. Ka Jingklet ia ka Jingpynlong Synran(make disciple):

 Ki don pat ki khep ba u briew u bteng ban iai leh ia ka juh ka pop wat hadien ba u la pdiang ia U Jisu ha ka jingim jong u bad ba u la pyni shisha ia kata ka jingkylla bamut dei namar ba ym don iarap ne ialong paralok bad u da ki bangeit kiba la san la rangbah ha ka jingngeit. Te u hap ban ia juh ia jan bad ki paralok barim jong u kiba u ju ia leit iawan ia kren ia khana kiba mlien ban leh ia ki kam sniew te suki suki kata ka jingim barim jong u kaba u ju mlien ban leh pop ka pah ia u bad u hap biang ha ka juh ka apot jong ka pop. Na kata ka daw ka U Jisu u hukum ia ngi kiba ngeit ym tang ba ngin ialap bad pynkylla bamut ia ki briew hynrei ngi dei ruh ban pynlong synran ia ki, khnang ba kin lait na ka juh ka pop kaba ki ju mlien ban leh ha ki por ba mynshwa; shwa ka jingpdiang jong ki ia u Khrist. Ia kum kine ki briew ka dei ka kamram jong ki nongialam ha ka Balang ban kyntu lang ia ki bangeit ba kim dei ban iehnoh sah ia ki bangeit kiba dang thymmai ha ka jingngeit, ngi dei ban btin lynti ia ki ba kin lait na ka jingsynshar jong ka jingkwah brai jong ka doh ha ka ban leh biang ia ka ka juh ka pop kaba ki la rai ban dkhat noh na ka jingim jong ki.

                  Haba kumta u Blei u dang map ne em ia ki? ka jubab ka dei Ho,oid U Blei u dang map ia ki, hynrei ka dei ka kamram jong ki ba ngeit kiba la san la rangbah ban pynbha pat ia uta u bangeit uba la sakma biang ha ka pop.

3. Ka Jingsarong: 

ki don pat ki briew kiba la pdiang ia U Jisu ha ka jingim jong ki, bad hadien katto katne por pat ki sngewsarong ia ka jinglah jong ki ha ban iehnoh ia ka pop barim jong ki; ki sngew khlaiñ, ki sngew hanga, bad ki sngew ruh ba kim donkam nongsneng nongkraw, ki nongpyni pynkdew lane ki nongialam lynti ia ka jingim jong ki. Ki im sahuh bad kim patiaw ei ei ia ka pop, ki ia leit iawan bad ki lok ka pyrthei kiba leh ia ki kam sniew jong ka pyrthei; ki pyrkhat halade nga lah ban kiar na ka pop nga lah ban ialeh pyrshah ia ka marwei ngan ym lei lei, hynrei kaei kaba jia hadien pat ki hap hi ha ka juh biang ka pop. Kaei kaba pynlong ia une u briew ban iai leh ia kane ka juh ka pop kaba u la kular ba un um leh shuh ia ka, ka daw ka dei namar ka jingsarong jong u kumba ong ka proverb “Ka jingsarong ka leit hashwa ka jingjot”. Ka jingsarong ka ialam bunsien sha ka jingleh pop kaba long pyrshah ia ka jingkwah jong U Blei. Hato U Blei U dang map ne em ia une u briew ka jubab ka long Ho,oid U Blei u dang map hi ia u, hynrei kaba donkam ia u ban ioh ia kata ka jingsngewshngaiñ sa shisien ia ka jingmap jong u Blei ia u, u dei ban pynrit noh hakhmat U Blei ba dei u Blei uba jop ia ka pop ka jong u, ym ka jinglah jong u. Tangba lada une u briew um patiaw ei ei ia ka jingpyni pynkdew wat haba u la leh pop u sngewsarong lei ia kaei kaba u la leh kata ka jingleh jong u kan pynrem ia u hadien lada um kyllabamut. Kaba donkam hi ha ka jingim jong u ka dei ka jingkylla kaba mut; namar ka Jingmap jong U Blei ka la ap lypa ia u ha man ka khyllipmat.

4. Ki Nongshim kabu ia ka Jingaiei U Blei:

 Ki don pat ki briew kiba khot ialade ki bangeit kiba la kylla bamut hynrei ki bteng pat ban iai leh ia kajuh ka pop kaba ki ju leh mynshuwa; haba phi iohi ia kum kine ki briew ka daw lehse ka dei ba ki shim kabu ia ka Jingaiei U Blei namar ba ka Jingaiei U Blei ka bun byllien, la ngi leh pop katno katno ruh kam lei lei. Namar U Blei u la map lut ia ki pop jong u briew ha U Jisu, u map ia ki pop ba ki briew ki la leh mynshuwa, kaba ki leh mynta bad ia kaba kin sa leh lashai la shisngi, te ngam lei lei ngan iai leh hi ia ka pop, namar ka jingaiei jong U Blei ka khraw. Lada kine ki briew ki don ia kane ka jinglong ki pynlong laisen ia ka Jingaiei U Blei, kata ka pyni kim pat sngewthuh ia ka Jingiaei U Blei bad kim dei ruh kita ki bangeit kiba shisha, ki dei tang ki nongshim kabu ia ka Jingaiei U Blei. Kum kine ki briew lada kim kyllabamut ka don ka jingma ia ka jingim jong ki, namar U Blei um dei u briew uba ngi lah ban leh kai katba mon namar ka don ka por jong ka jingim bad  ka por jong ka Jingiap; lada ka jingiap ka lap ia ki ha ka por ba kim pat pynbeit ia ka jingim jong ki bad U Blei, ka Jingmap U Blei ia ki ka don u dak Jingkylli u ba heh bha hato la ki ioh pdiang ne em ia ka jingmap U Blei ha ka Jingim jong ki, la ki la pdiang ne em ia ka Jingmap jong U; ioh ba ki pynlong kam kai ia ka Jingmap U Blei, kata ka jinglehkai jong ki kan pynsep ei ia ki; ym ka jingmap jong U Blei ka rai ka jong ki kan jubab ia ka jingkylli jong ki ha kaba ia dei bad ka jingmap U Blei.

            Nga ngeit phi la ioh jingshai ha kaba iadei bad ka Jingmap U Blei ia u briew uba bteng ban iai leh ia ka juh shi ka juh ka pop la ka jingmap ka dang plie ne em ia u, ka jingjubab hi Ho,oid lada u kloi ban wan sha ka jingkylla kaba mut kaba shisha.

Hato U Jisu U ïap tang na ka bynta ki Khristan?

Eliphas Mukhim

04/22/2020

            Nga sngewkmen haba nga ioh kum kane ka lad ban jubab ia kum kine ki jingkylli ha kaba iadei bad ka jingngeit khristan jong ngi. Ka daw ba kane ka jingkylli ka mih namar  don iwei I khun jong ka Balang U Khrist Wahiajer I ba don I paralok I ba dang long ha ka Ñiam Khasi lane ka Ñiamtre kaba ngi khot shane sha Pnar, ha ka jingiakren jong ki shaphang ka jingngeit jong ki, te ka mih noh kane ka kyntien ba la ong da ine I paralok I ba dang long Ñiam Khasi ba u Jisu u iap dei tang na ka bynta ki khristan ym na ka bynta jong kiwei pat ki bym long Khristan. Ho,oid ki don bun ki jinghikai kiba hikai kumta ba U Jisu u ïap tang na ka bynta ki khristan, te ban batai ia kane ka jingong kaei kaba la pynlong ia ki briew ban pynkhat kumta ngan sa batai pat ha kawei ka jingthoh jong nga. Ia mynta hi nga kwah ban jubab beit beit ia ki kyntien ba ine I paralok I la ong ba U Jisu U ïap dei tang na ka bynta ki khristan. Nga kwah ba phin sngewthuh ia kane bynta lyngba kine harum:

1. U Jisu u ïap kat kum ka jingbuh beit U Blei (Jehovah):

1Pet:1:19-20:

Hynrei da ka snam bakordor, kum ka jong u khun langbrot ba khlem pop bad ba khlem thohbria, ka jong U Khrist keiñ; ia uba la thmu lypa naduh bym pat seng nongrim ia ka pyrthei, hynrei la pynmih paw ia u ha kine ki ïa kiba khatduh na ka bynta jong phi.

            Ka Ktien U Blei ka iathuh shai ia ngi ba ka jingiap jong u Jisu ka dei kaba u la thmu lpa naduh shwa ba un pynlong ne thaw ia kiei kiei baroh kiba don ha ka pyrthei.Hashwa ba kan mih kano kano ka jiad ñiam ne ka jait jingngeit.U Blei u tip lut ia kaba sdang bad ba kut; U tip ruh wat hadien ba u la thaw ia u briew u briew un sa leh pop, un shna ruh ia ki Ñiam thymmai ha la ka jong ka jong ka jingkwah jong ki.

Rom:6: 23:

 Namar ka bainong jong ka pop long ka jingiap; hynrei ka jingaiei ka jong U Blei ka long ka jingim bymjukut da U Khrist Jisu uba long U Trai jong ngi.

            Ka Baibl ka iathuh shai ba ka jingleh pop jong u briew ka wanrah ka jingiap bad ka jingpynshitom bumjukut junom la junom ia u briew ha ka dujok. Te ban pyllait ia u briew na kane ka jingjynjar bynjukut ha dujok, u Blei u la don lpa ka jingthmu hashwa ba un pynlong ia ka pyrthei kumno ban pyllait im ia u briew na kane ka jingpynshitom namar ki pop jong u, bad mano ban pyllait im ia u. Kumta U Blei u la pynkhreh da U Jisu ban iap halor jong ka diengphna ha ka jaka u briew kum ka jingkñia namar ki pop ki jong u briew ha ka ban pyllait-im ia u briew na ka jingpynshitom U Blei.

1Korinth:15:3:

Namar nga la aiti pateng ha phi kaba nyngkong eh ia kata kaba nga la pdiang ruh, ba U Khrist u la iap namar ki pop jong ngi kat kumba la thoh.

2. U Jisu u ïap na ka bynta ki briew baroh:

1John:2:2

Bad ma u hi ruh u long ka kuna na ka bynta ki pop jong ngi, bad ym tang na ka bynta kita ki jong ngi hi, hynrei na ka bynta ki jong ka pyrthei baroh.

2Korinth:5:15a:

Bad u la iap ruh na ka bynta baroh

 1Pet:3:18

Naba U Khrist ruh u la shah shitom shisien namar ki pop, U Bahok na ka bynta ki bym hok, khnang ba un ioh ialam ia ngi ha U Blei; haba la pyniap ia u ha ka doh, hynrei ba la pynlong im ia u ha u Mynsiem.

             Kine ki lai tylli ki bynta jong ka jingthoh ka Ktien U Blei ka iathuh ia ngi ba U Jisu u ïap ym tang na ka bynta ki bangeit ha u ne kaba ngi khot ha kine ki sngi ki Khristan, hynrei u ïap ruh na ka bynta ka pop jong ki briew baroh. U Jisu iap na ka bynta ki jaid briew baroh, la ki dei ia ki muslim, ki hindu, ki budhist, ki Jian, ia ki bym ngeit blei, U ïap ruh na ka bynta jong phi ki Ñiam Khasi ne ka Ñiamtre. Tangba ka Jingiap jong u ka treikam bad ka longdoh long snam, ka ai bor ai mynsiem dei tang ha kita kiba pdiang bad ngeit ha U Jisu, kiba la aiti ia ka jingim jong ki ban long ki nongbud jong u. Te wat sngewthuh bakla ba u ïap tang na ka bynta ki khristan hynrei u ïap na ka bynta baroh ki jaid briew ha ka pyrthei, la ki dei ki khristan ne ki bym dei ki khristan. Kumba nga la ong myntan ba ka jingiap jong u pat, ka treikam bad ka long kordor dei tang ia kita kiba la pdiang ia u ha ka jingim jong ki ban long ki nongbud jong u Jisu, ym ka jong uno uno u briew ne jong kano kano ka kynhun Balang,  Namar dei u Jisu uba donkam eh ha ka jingim jong uno uno uba ngeit ha u.

3. U Blei U pyni ia ka Jingieit Jong U dei ha ka Jingiap U Jisu.

Rom:5:8

Hynrei U Blei U la pyni shynna ia la ka jong ka jingieit sha ngi, ha kaba ngi dang long kiba pop, U Khrist u la iap iapli ia ngi.

            Ka Baibl ka iathuh ia ngi wat la ngi leh pop pyrshah ia U Blei, ngi pynkheiñ ia ki hukum ki adong jong u. Ngi tam sneng na ka jingsneng jingkraw jong u; pynban U Blei U dang ieit hi ia ngi ki jingthaw ba kordor jong u. kumta u pyni ia kane ka jingieit jong u ia ngi da kaba u la phah ia U Jisu ban iap ha ka jaka jong nga jong phi ban pyllait ia ngi na ka jingpynshitom jong U Blei namar ki pop ba u bynriew u la leh. Te ia kata ka jingieit ka jong U Blei phi lah ia ka ban ioh ne sngewthuh haduh katno ba u ieit ia phi dei tang lyngba ka Jingiap jong U Jisu. U Jisu U iap na ka bynta jong phi dei namar ba U Blei U ieit ia phi, U Jisu U ieit ia phi, U ieit ia ki muslim, u ieit ia ki Hindu, u ieit ia kino kino ki briew bad u ieit ruh ia phi kiba don ha ka Ñiam Khasi. U Blei U ieit ia ngi namar ba um kwah ba ngin jot hynrei ba ngin ioh ia kata ka jingim bymjukut lyngba ka jingiap jong U Jisu;

Ioannis:3:16:

Naba U Blei U la ieit katta katta ia ka pyrthei katba u la aiti noh ia la U Khun(Jisu) ba la kha marwei, ba uei uei ruh uba ngeit ha U, un ym jot shuh, hynrei un ioh ka jingim bymjukut.

           

Kumta lada phi ngeit bad pdiang ia U Jisu ha ka jingim jong phi ba u iap na ka bynta jong phi, hangta phin sngewthuh ia kata ka jingieit kaba U Blei u la pyni sha ngi dei ha ka Jingiap u Jisu. Haba nga ong kumta ba U Blei u ieit ia ki briew baroh kata kam mut ba ka la biang, namar ka jingieit jong u ka don jingmut ha ka jingim jong uno uno u briew dei da kaba ki ngeit bad pdiang ia U Jisu ha ka jingim jong ki; lym kumta kata ka jingieit ka shu long lehnoh ei khlem U Jisu.

1Ioannis:3:16a:

Ha kane ngi la ithuh ia ka ka jingieit (jingieit U Blei) naba u la aiti noh ma u (Jisu) ia la ka jingim na ka bynta jong ngi.

4.  U Jisu U iap na ka bynta ba ngin iohmap na ki pop.

Rom:4:25a

Ia u (Jisu) ba la aiti(pyniap) noh na ka bynta ki jingpalat (pop) jong ngi

            U Jisu u la iap dei na ka bynta ban long ka jingkñia na ka bynta ki pop jong ngi, ho,oid ngi tip shwa ka jingwan U Jisu U Blei u la Hukum ia u Moses ba un pynlong ka jingkñia man la ka snem na ka bynta ki pop jong ki khun Israel. Bad kane ka jingkñia kaba la leh ha ka testament kaba rim ia kaba U Blei u la hukum, ka treikam dei tang na ka bynta ki jaid briew Israel, ym ia baroh ki briew kiba don ha ka pyrthei, ka dei tang ia ki Israel kiba mane ia une u Blei uba ka Baibl ka khot U JEHOVAH kaba long ka kyrteng U Blei. Bad ia kane ka jingkñia la leh man la ka snem kat kum ki kyndon bad ki hukum kiba U Blei u la buh, la iathuh ruh ba kane ka jingkñia kam lah ban pynkhuid ia ki pop jong u briew, hynrei tang ban tap noh ia ka pop ki briew da ka snam; haba U Blei U peit ia ka pop u briew ha ka jaka ba la kñia ba  un iohi dei tang ia ka snam jong ki mrad ba la pyniap ha ka jaka u briew khnang ba U Blei un ym bitar ne pynshitom ia u briew namar ka pop kaba ki la leh. Te suki suki katba kata ka por kaba U Blei U la buh ba U Jisu un wan kam pat poi, ka jingkñia namar ki pop ka iaid shait shait man la ka snem. Kane ka jingleh ia ka jingkñia man la ka snem ka pyni ba ka snam ki mrad kam lah ban pynkhuid ia ka pop u briew na kata ka daw hap ban kñia man la ka por.

Hebru: 10:3-4:

Hynrei ha kita ki jingkñia don ka jingpynkynmaw ia ki pop ha la ka snem ka snem. Namar ka bym lah ia ka snam ki masi kyrtong bad ki blang ban kit (map) noh ia ki pop.

            Hynrei ynda U Jisu u la wan, u la long u langkñia na ka bynta ki pop jong ki briew baroh ym tang ia ki jaid briew Israel, u long langkñia na ka bynta ki muslim, ki hindu, ki budhist, ia ki bym ngeit blei bad kumjuh ruh ia phi kiba don ha ka Ñiam Khasi ne Ñiamtre. Ka Baibl ka iathuh ia ngi ba ka jingiap jong u Jisu ka long ka jingpynkut ia ka jingkñia da ki mrad namar ka snam ki mrad kam lah ban pynim ia ngi, ka snam ki mrad ka long kaba tlot bad ka long ruh ka dur ba un sa wan u ban pyndep ia ka jingkñia namar ki pop da ka jingim jong u ha ka ban pynkut noh ia baroh ki jait jingkñia, namar ka jingiap jong u ka la pynhun ia U Blei JEHOVAH, bad dei ha ka snam jong u Jisu, U Blei JEHOVAH U la map lut ia ki pop jong ki briew baroh; kata ka mut ia ki pop ba ki briew ki la dep leh, ka pop ba ki leh mynta bad ka pop kaba kin sa leh lashai la shisngi ruh u la map lut ia ki ha ka snam bad ka jingiap U Jisu. Haba nga ong kumne kam mut ba nga pynshlur ia phi ban leh pop namar ba U Blei U la map lut ia ki pop jong phi. Namar kita kiba dang bteng ban leh pop man la ka sngi ki dei ki briew ki bym sngewnguh ia U Blei bad ka jingngeit jong ki ha U ruh ka long kaba artatien, ki don tang ka kyrteng khristan hynrei ha ka dohnud ki jngai na U Jisu bad na ki jinghikai jong u. Namar ki khristan ba shisha kiba bud shisha ia u Jisu ki im ka jingim kumba U Jisu U hikai. Kumta nga khot ia phi ki paralok, lada phi kwah ban ioh ia ka jingmap na ki pop ban lait na ka jingpynshitom U Blei pdiang ia U Jisu ha ka Jingim jong phi. Namar kata ka jingmap jong U Blei ka treikam dei tang ha kita kiba pdiang bad ngeit ha U Jisu.

Ioannis:8:24:

Namar kata nga la ong ha phi, ba phin iap ha kita ki pop jong phi; namar lada phim ngeit ba nga (U Jisu) , nga long ma u, phin iap ha kita ki pop jong phi.

Mano ba la thaw ia u COVID-19/CoronaVirus

Eliphas Mukhim
04/21/2020

            Kane ka dei ka sien kaba khatduh ba ngan pashat jingmut ha kaba ia dei bad uni u khñiang jingpang Coronavirus. Te nangne shakhmat ngan ym kren shuh shaphang jong u, lait noh lada don ki jingkylli na phi ki nongpule bad nongsngap ia ka jingkren lane ka jingthoh jong nga.

            Te mynta ngan phai sha ka mat ba kongsan ha kaba ngan jubab ia kane ka jingkylli “MANO BA LA THAW IA UNE U COVID-19/CORONAVIRUS?”

Ki don saw tylli ki mat kiba nga kwah ban pynshai halor kane ka jingkylli ba la kdew haneng. Kaei ka daw ba la pynlong ia une u COVID-19 ban mih pyrthei noh mynta ha ka ban pyntieng bad pynkhuslai ia ngi ka jaid bynriew baroh. Kine harum ki dei ki daw kiba ngan pashat:

1. Ka pop jong u briew (Jenesis:3:15-19)

“Bad ia ka jingshun ruh ngan buh hapdeng jong me bad kata ka briew, bad hapdeng u symbai jong me bad u symbai jong ka; u symbai jong ka un pynlwet ia ka khlieh jong me bad me men pynlwet ia ka khongdongjat jong u. Bad ha kata ka briew u la ong. Da kaba pynroi ngan pynroi ia ki jingpang jong pha, bad ia ka jingseng khun jong pha; ha ka jingshitom phan kha ki khun; bad ka jingkwah jong pha kan long sha u tnga jong pha, bad u un synshar halor jong pha. Bad ha U Adam u la ong, Namar- ba me la shahshkor ia ka ktien ka tnga jong me, bad ba me la bam na uta u dieng, ia uba nga la adong ia me, da kaba ong, Men ym bam na u : ia ka khyndew la tim na ka bynta jong me; da ka jingshitom men bam na ka baroh ki sngi ka rta jong me; kan pynmih shylluit ruh ia ki shiah bad ia ki shiah keng ia me; bad men bam ia u jhur ka lyngkha. Da ka jingsyep ka khmat jong me men bam ia la u kpu, haduh ban da men phaidien pat sha ka khyndew ; namar na' ka la shim ia me: naba ka dewmet me long, bad sha ka dewmet men leit phai pat.”

Kane ka bynta jong ka jingthoh bakhuid ka iathuh ia ngi shaphang ka jingtim jong u Blei ia u briew hadien ba u la pynkheiñ ia ka aiñ jong u Blei ha kaba u la bam ia u soh uba u Blei u la adong ba um bit ban bam, u briew u la leh pop da kaba pynkheiñ pyrshah ia ka hukum u Blei. Te U Blei u la phah ia kine ki jingtim ha u jaitbynriew ha ki lai bynta kiba un iohmad ha ka jingim jong u ban iai ialeh ia ki haduh ka jingiap jong u. kita ki dei ka Jingpang jingshitom, ka jingia knieh ia ka bor ban synshar iwei ia iwei bad ka  jingtrei shitom ha ka jingjynjar na ka bynta ban pynkdang ia ka kpoh.Kane ka jingtim U Blei ka iathuh shai ia ngi ba na ka daw jong ka pop, kine ki jingtim jong u Blei ki neh sah haduh kine ki sngi, ki dang pynjynjar ia u briew lyngba kine ki jingshitom, ki jingjynjar, ki jingpang, ki jingkwah ia ka bor ban synshar bad ki jingwad ia ka bam ban pynkdang ia ka jingdonkam jong ka met.

            U Paul u ong kumne ha kaba ia dei bad kane ka pop jong u briew ba nyngkong ha ka shithi sha ki Rom:8:19-22

“namar kata ka jingkhmih kyrmen kmang ka jong ka jingthaw ka khmih lynti hir hir ia kane ka jingpynpaw ia ki khun u Blei. Namar ia kata ka jingthaw la pynlong hapoh ka jingthala, ym da la ka mon hi, hynrei da uta(U Adam) uba la pynlong ia ka, ha ka jingkyrmen ba yn pyllait noh ia kata ka jinglong mraw hapoh ka jingpyut, sha ka jinglaitluid ka burom kita ki khun U Blei. Namar ngi tip ba ka jingpynlong baroh kawei ka iaud lang bad ka iasuh khun lang haduh mynta.”

 U Paul u batai ha kane ka shithi jong u ka jingthaw kaba mut kiei kiei baroh kiba don ha ka pyrthei naduh ka mariang, ka khyndew, ka sahit bneng, ki mrad, ki dieng ki siej, ka lyer, ka um bad kumta ter ter..ki bym shym la ialeh pyrshah ia U Blei ne leh pop pyrshah ia u, na ka daw jong ka jingleh pop jong u briew ma ki ruh ki la hap ha ka jingtim u Blei ym da ka mon jong ki, hynrei ka dei ka jingleh jong u Adam. Kane ka jingong jong u Paul ka iathuh shai ia ngi ba na ka daw jong ka pop u briew, kiei kiei baroh kiba don ha ka pyrthei kam don shuh ka jingbha lane ka jingmyntoi ha ki kaba long shispah persen ha ban iarap ia u briew hynrei ka don ruh ka jingtim kaba wan na ki. Te kane ka jingtim kumba la batai haneng na ka jingtim jong ka Jenesis ka ktah ia u jaidbynriew baroh, na ka daw jong ka pop kaba ngi la leh. Te ngan pynkut noh ia kane ka jingiataiñia ha kaba ia dei bad ka mat ba nyngkong ban jubab ia ka jingkylli “mano ba la thaw ia u Covid-19?” ka jubab kaba nyngkong ka dei ka pop kaba la wanrah ia une u khñiang jingpang. Na ka daw ba u briew u la leh pop u wanrah ia ka jingtim u Blei ha ka pyrthei ia ka ban pynjynjar ialade da kiba bun ki rukom, kum u Covid-19 uba long uwei na kita ki jingtim U Blei ba u briew un iaid lyngba ki jingjynjar bad jingshitom namar ba u la jied ia ka pop. Namar ka pop ka wanrah ka jingjynjar bad ka jingiap.U Isaiah u ong kumne ha ka jingthoh jong u shaphang ka pop jong ngi…

Isaiah:64:6: “naba ngi baroh ngi la kylla long kum ubym khuid, bad ki hok jong ngi baroh ki long kum ka jaiñ babit tngit; ngi iapstai noh baroh kum ka sla; te ki jingbymhok jong ngi, kum ka lyer, ki la rong ia ngi.”

U Isaiah u ong kumne khamtam kito kiba nga la pruid dak ba ka jingbymhok jong ngi kaba mut ka pop jong ngi kan rong ia ngi kumba rong ka lyer, la ka dei da ki jingpang, ki jingjynjar, ki jingiaknieh bor lane da kino kino kiba pynjot ia ka jingim u briew kumba long une u Coronavirus. Namar ka ktien u Blei ka ong kumne:

Rom:6:23a…”Namar ka bainong ka pop ka long ka jingiap”

2. Ka Jingtrei jong u Soitan:

Ka mat kaba ar ngan phai ha ka ban jubab ia ka jingkylli “Mano ba la thaw ia U Covid-19?” ka dei sha ki jingtrei kam jong u Soitan ha ka ban pynjot ia u briew. U Jisu u ong kumne shaphang jong u Soitan ha ka Gospel u Ioannis…

Ioannis:12:31 “Mynta ka long ka jingrem jong kane ka pyrthei; mynta yn shop noh shabar ia u syiem jong kane ka pyrthei”

Ioannis:14:30-“ngan ym ioh ia kren shibun shuh bad phi, namar u syiem jong kane ka pyrthei un wan; Hynrei um don ei ei ruh em ha nga”

U syiem ia uba u Jisu u kren hangne dei shaphang jong u Soitan. Haba U Jisu u iathuh ia ki synran jong u ba u Soitan u dei u syiem jong kane ka pyrthei u kwah ban pynshai ia ki halor ka bor kaba u Soitan u la ioh na u Blei ha ka ban synshar ia ka pyrthei namar ki pop jong ngi. Namar dei u Blei uba la ai bor ia u Soitan ban synshar bad dei ma u hi ruh u ban shim noh ia kane ka bor na u ynda u Blei u la dep ban pyndep ia ka jingthmu jong u bad u . Ngi tip ruh kat kum ka kitab jong u Job, ki jingtrei jong u Soitan ha ka ban pynlong ia u briew ban phaidien na u Blei kiba kham pawbha ki dei kine:

a. U Soitan u ktah ia ka spah ka phew ne ki jingdon jingem jong uno uno u briew kaba ngi khot ha ka ktien nongwei ka Financial crisis:

Haba nga peit mynta ia ka jingwan jong une u Covid-19 nga ngeit baroh ki ri kim lah ban len ba ka economy lane ka ioh ka kot ha ka liang ka pisa ka tyngka ka la shah ktah bha ha une u khñiang jingpang, naduh ka sorkar, ki nongkhaï, ki kompani, ki nongtrei sorkar bad ki nongbylla ki mad ia kane ka jingeh ha ka jingshah ktah ka ioh ka kot na ka daw jong une u khñiang jingpang. Haba ia nujor ia kane ka jingshah ktah ha ka jingpeit jong nga hi i kumba ka dei ka jingtrei jong u Soitan ha kaba ki briew ki bangeit bad bym ngeit kila sdang ban kynnnoh ia u Blei. Namar lada u Blei u long uba khraw bad uba donbor halor jong kiei kiei baroh balei um pynsangeh noh ia une u khñiang jingpang? Shaei U Blei? kat kane ka jingeh ngi iohmad. Te ha kaba kut don bun na ki briew wat kiba khot ialade ba ki dei ki  bangeit  kila sdang ban iehnoh ia ka jingngeit jong ki bad phai sha kiwei pat ki lad jingiarap kiba kham smat bad kham jan ha kum kine ki por. Ki wad jingiarap bad ka jingshaniah na kita kiba don ka spah da kaba pyrkhat lehse ki lah ban pyllait ia ki na une u Coronavirus. Lada phi kynmaw kawei na ki jingpynshoi jong u Soitan ia u Jisu kaba u pyrshang ban pynshoi ia u Jisu ka dei kane u ong “lada men nguh bad dem ban mane ia nga ngan ai ha me ia baroh ka hima jong ka pyrthei naduh ka bor, ka spah bad ka jingitynnad jong ka”. Te ka pyrthei hi mynta ka donkam ia ka spah ban iarap ia ki ri jong ka pyrthei. Ha kum kane ka por ki don ki ri kiba kwah ban pyni ia ka bor jong ki naduh ka spah ka phew, ka jingnang jingstad khamtam ha kaba ia dei bad ka koit ka khiah, ka nam ka burom ban pyni mano ba lah ban tem ia une u khñiang jingpang. Te baroh kine ki jingdonkam ngi tip ki don bad u Blei,u la tyrwa ia ki naduh basdang tang bun na ngi ngim ju kwah ban sngap ia u Blei, ngi kham smat ban sngap ia ka buit shalak jong u Soitan kaba u pyndonkam ia ka jingstad briew. Kumta u Soitan u shim kabu bad u pynthame ia ka jabieng jong ngi ba ngin sngap ia ka jingai jingmut jong u, ba ngin pyndem ia lade ha ka bor jong u da kaba kohnguh ia ka jingbthah jong u ban kohnguh ia ka jingai jingmut jong u lada phi don ka spah phi lah ban leh ei ei ia une u khñiang jingpang, namar u Blei um iohsngew ne sngap ia ka jingkyrpad jong phi.

b. U Shim ia ka jingim jong kiba ieit bathoiñ jong ngi:

Ngi tip kawei na ki jingpynshitom jong u Soitan ia ka jingim U Job ka dei kaba u shim ia ka jingim jong ki shiphew ngut ki khun u Job ha ka shisngi. Ban ktah ne knieh kynthet jubor ia ka jingim jong ki khun u Job um lah ban ktah beit beit ia ki. Hynrei u Soitan u pyndonkam da ka bor kaba u don ia kaba u la ioh bor na u Blei da kaba u hukum ia ka lyer kaba jur ban pynkhih ia ka ïing kaba ki khun u Job ki iashongbam iadih sngewbha, haduh ba kata ka ïing ka la hap halor jong ki bad ki la ïap lut ha kata ka sngi baroh shiphew ngut. Haba phai pat sha une u khñiang jingpang kumba long mynta la tam ia ka shi lak hynriewphew hajar ngut ei ei kiba la ïap. Nga tip ki don bun ki long ïing kiba la duh noh ia kiba ieit ba thoiñ jong ki ha ka jingshah ktah ha une u Covid-19. Lehse u Soitan u shim kabu kein ha ka ban pyndonkam ia une u khñiang jingpang ia ka ban pyntroiñ ia ka jingim jong u briew ha kaba u la buh jingshaniah baroh shi katto, la ha ka spah, ha ka sorkar, ha ka jingngeit jong ki, u kwah ha ka ban ktah ia kiba hajan jong ngi ia ka ban pynphai ia ngi na ka jingieit ia u parabriew sha ka jingisih ia u parabriew, da kaba pynmih ia ki daw ki ban kynnoh iwei ia wei pat mano ba wanrah ia une u khniang jingpang ha ka ban pynsaphriang ha ka imlang sahlang jong ngi, ia ka ban pynjot ia kano kano ka jaid bynriew, lyngba ka jingisih iwei ia iwei lehse hadien jong une u khñiang jingpang kan khie ka thma kumba ka thma ktien ka la sdang, na ka daw ka jingkynnoh kawei ia kawei pat ka ri. Lada ka khie ka thma kan wanrah kham bun ka jingiap briew ban ia kaba une u khñang jingpang u la pyniap, khnang ba ki briew kin iap khlem ka jingiohsngew ne pdiang ia U Jisu ha ka jingim jong ki. Namar kata ka dei ka jingthmu jong u Soitan ba ki briew kin iap khlem U Blei ha ka jingim jong ki. Namar haduh mynta phi la iohsngew shaphang ka thma ktien hapdeng ka ri America bad ka China bad kiwei pat ki ri ruh kumjuh.

k. U phah ia ki jingpang ha ka met jong phi:

Hadien kine ki artylli ki jingpyrshang jong u Soitan ha ka ban pynphai ia U Job na u Blei, um lah leh ei ei, te u pyrshang sa ka jingpang ha ka ban ktah ia ka met Job, haduh ba u Job u la shitom jur na ki tohjaw kiba la mih ha ka met jong u baroh shirynïeng naduh khlieh haduh kjat. Kane ka jingpang ka la pynjynjar ia u Job haduh ba ka tnga jong u ka la ong ia u Job ba un tim ia u Blei bad iap noh. Namar ha ka jingpyrkhat briew jong ka tnga U Job ka sngew ba ym donkam Blei shuh namar ki jingjynjar ki la ban khamtam bad kane ka jingpang kaba u Job u la mad. Te ka long ruh kumjuh lada phi phai sha une u khñiang jingpang u la ktah ia kiba bun ki briew ha ka pyrthei la tam ia ka 20 lak ei ei kiba shah ktah. Kine kiba shah ktah ki la hap ban jngai na kiba ha ïing ha sem, ki la hap ban iehnoh ia kiba ieit jong ki, kiba ha ïing ruh kim lah ban wan jngoh ia ki, ki doktor, ki hospital, ka sorkar ki la lut ka bor ban pyrshang kumno ban pynsangeh ia une u khñiang jingpang. Ka la mih ka huri hura ha ka imlang sahlang, ha ki shnong ki thaw, ha ki ri jong ka pyrthei hi baroh kawei. La bun kiba kynnoh ia u Blei, kiba la iehnoh ia U Blei, kiba wad Blei bad kiba phainoh na u Blei ruh namar ba kim ioh jingiarap, ki la long kum ka tnga U Job. U Soitan u ioh bor, u trei borbah lyngba une u khñiang jingpang ba ki briew kin beiñ kin kynnoh bad kin iehnoh ia U Blei lane len noh ia u na ka jingim jong ki.

             Na ka liang jong nga haba nga phai sha kine ki jingtrei kam jong U Soitan nga lah ban ong ba lehse ka dei ka atiar jong u soitan ha ka ban pynjot ia ka jingngeit jong kiba bun, ba kin duh noh ia ka jingshaniah ia U Blei bad buh ia ka jingshaniah jong ki halor jong kino kino ki bor ki ban iarap ia ki, khamtam kiba dei ki agent lane ki nongtreikam jong u Soitan ha kum kine ki por ba shitom. Namar ka Baibl ka hikai ia ngi haba u briew u shitom, u soitan ruh u trei borbah ha ka ban pynjot ia ka mynsiem jong uta u briew.

3. Ka Jingthmu basniew jong u briew ban knieh ia ka bor synshar:

            Kano kano ka jingjia kaba sngewsih ha ka pyrthei haba u leh hi u briew bunsien ka pynjot bad pynshitom wat ia ki briew ki bym shym la tip ei ei ruh ia kane ka jingthmu basniew jong uno uno u briew ne kano kano ka jaid briew, ka ri ne ka jingsynshar. Lada phi kynmaw ia ki jingmaham jong u Moses ia ki khun Israel ha ka kitab Exodus khamtam ia ki kpa tymmen kiba long ki nongialam jong ka jaid bynriew u maham ia ki ba kim dei ban leh kano kano ka pop kaba sniew kaba ktah ia ka imlang sahlang, kum ka jingmane bleithaw, la ka dei ia u blei u nongwei ne ia ka spah ka phew, ka jingmane ksuid, ka jingleh jakhlia ha ki kam awria bad ka jingknieh jubor ia ka bhah ka bynta jong kiba duk ba rangli. U Moses u maham ia ki ba kita ki pop kaba ki la leh ka jingpynshitom kan wan hap ha ka pateng jong ki wat haduh kaba lai bad saw pateng. Kane ka jingmaham u Moses lada ngi peit ha ka history ka long shisha kumta, haba u briew u la sngew stad bad jied ban leh ia kaei kaei kaba long pyrshah ia ka mon u Blei, ka wanrah ka jingjynjar ha ki babun. Te lada une u Covid-19 u long shisha kumba tharai sniew ki katto katne ki ri ba la shna lane thaw da u briew na ka daw jong ka jingkwah ia ka bor jong ka jingsynshar, lane ban pyni ia ka bor jong ka jingstad jong kiba trei ha ka lab ha ka ban pyrshang thymmai ia kaei kaei kaba kham pher bad kham phylla ban leh experiment, te ha ka jingleh experiment jong ki kim lah ban teh lakam ia kata ka jingpyrshang thymmai bad ka wanrah ia u khñiang jingpang uba thymmai shabar na ka jinglah jong u briew ban synshar ne tem ia ka jingsaphriang jong une u khñiang jingpang te ka wanrah ka jingjot bad ka jingshitom kaba kham khraw ia u jaidbynriew keiñ. Ngan ong biang sa shisien lada une u khñiang jingpang u dei uba la shna da u briew u dei hok ha ka ban ktah ia ki briew baroh jong ka pyrthei kumba ngi i mynta. Namar kaei kaei kaba u briew u leh u dei ban ioh ia ka bainong kaba u la leh.

Nuksa: Lada ngi don shiphew ngut shi ïing bad uwei na ngi u im ka jingim kaba sniew, kaba pynklumar ia ka imlang sahlang, haba kaba iashoh briew, leh  ki kam sniew kiba har rukom; ynda ka aiñ ka la kem ia u, mano ba jynjar bad shitom jingmut? Ym dei tang ma u marwei, ka iing ka sem jong u ka jynjar, ki hynmen ki para, ka kur ka jait ki shem jynjar khamtam ki kmie ki kpa kiba kha ba pun ia u. kane ka dei kawei ka nuksa haba uno uno u briew u jied ban lehsniew kiwei ruh ki jynjar lang na ka jingleh jong u. Sa kawei ka nuksa ngan ai ha kaba ia dei bad ka jingsynshar khadar; ngi tip ba bun hi na ki nongshong shnong jong kano kano ka ri, ki riewpaidbah kim ju pynshlur ne ia suhbuit ruh ha kaba kumno ban pynkhie thma bad kano kano ka ri. Kiba kwah ban  ialeh thma hi bunsien ki dei ki nongsynshar jong ka ri jong ngi. Ki kwah ban pyni bor ia ka jingkhlaiñ jong ki, ban synshar ia kiwei wat ban knieh jubor ia ka bor synshar jong kiwei da kaba wanrah ka jingiakynad ha ka ban pynpoi sha ka thong jong ka jingialehthma ban pynjot iwei ia iwei. Haba don ka thma ym dei tang ka sorkar ne ki shipai kiba jynjar bad iap, kumba ngi la tip ia ki thma kiba la dep kum ka thma bah kaba nyngkong bad kaba Ar kaba ngi kham iohsngew ba ki kpa tymmen jong ngi ki ia kren. Ki paidbah ki bym shym la tip ei ei ia ka jingthmu jong kano kano ka bor synshar, ki bym shym la kwah ruh ia ka thma, hynrei na ka daw jong ka jingkwah rhah jong kano kano ka sorkar ia ka bor synshar ban synshar ia kawei pat ka ri ne knieh ia ki jingdonn jingem jong kano kano ka ri, haba khie ka thma u paidbah  u jynjar lang, ki paidbah ki shitom, ki iap, ki kyrduh, ki pang ki shitom bad ki iap thngan na ka daw jong ki nongsynshar kiba kwah ia ka bor ban synshar da ka jingleh donbor jong ki.

            Kine ki ar tylli ki nuksa nga ngeit phi sngewthuh ia ka jingmut jong nga ban pynshai ia kaba nga ong lada une u khñiang jingpang u dei uba la thaw da ka jingthmu basniew jong u briew ha ka ban pyni bor, ka pynjot ia ka jaidbynriew, ka pynjot ym tang kita kiba la shna ia u hynrei wat ia u riewpaidbah u bym shym la tip ei ei shaphang ka jingthmu basniew jong ki nongsynshar, kumba ngi i mynta ba baroh u briew u jynjar, u shitom, u khuslai, bad ka jingkyrduh ka wan jia. Ka ktien U Blei ka ong “ u briew un kheit na kaei kaba u la bet ne thung” (Gal:6:7-8).

            Te lada ka long kaba shisha ba dei u briew hi uba la thaw ia une u khñiang jingpang ka la dei shisha ban wanrah ia ka jingduh kaba khraw naduh ka ioh ka kot, ka khaï ka pateng, ka pang ka shitom, ka jingjynjar, ka jingkyrduh bad baroh kaba ngi iohmad mynta.

4. Hato U Covid-19 u dei u khñiang jingpang jong ka jingbitar ne ka jingpynshitom u Blei ia u briew?

            Ha ka kitab u Isaiah:45:7, U Blei U ong kumne “Nga pynlong ia ka jingshai, bad nga thaw ia ka jingdum; nga pynlong ia ka jingsuk, bad nga thaw ia ka jingsniew (calamity/bad,evil); ma nga u Trai, uba leh ia kine kiei kiei baroh.

             La jan bun na ngi ki khristan ngi tharai ba une u Covid-19 ka dei ka jingpynshitom jong u Blei ia u briew namar ka pop jong u, bun ruh ki paid riewngeit ki nongialam Balang, kiba la kren halor jong une u khñiang jingpang ban pyni ia ki lynnong ki dkhot na ka Baibl ha ka ban pynshai ne pynshisha ba une u Covid-19 u dei uba la phah da U Blei ban pynshitom ia ki briew. Hynrei nga na ka liang jong nga, ha ka jingpule ia ka ktien U Blei nga kwah ban pashat jingmut halor jong kane ka phang “Hato U Covid-19 u dei u khñiang jingpang jong ka jingbitar ne ka jingpynshitom u Blei ia u briew?”. Nga na ka liang jong nga ngam ngeit ba une u Coronavirus u dei u khñiang jingpang uba la phah da U Blei. Ho,oid U Blei u tip naduh mynnyngkong ia ka por jong une u Coronavirus, u tip ruh hangno u sdang nyngkong, kumno u la sdang bad mynno un kut noh. Une u khñiang jingpang u dang hap hi hapoh ka jingsynshar U Blei.

            Te mynta ngan pynshai ia ka daw bad ka nongrim kaba nga ieng balei ba ngam ngeit ba une u Coronavirus u dei u khñiang jingpang jong ka jingbitar lane ka jingpynshitom u Blei ia u briew.

1. Ka Jingshlei um: (Jenesis:6-7):

            Lada phi pule bha ia kane ka jingjia jong ka jingshlei um, hashwa ba ka jingshlei um ka wan U Blei u phah shwa ia ka jingmaham kaba long specific ne shai bha ha kaba ia dei bad ka jingpynjot ia ka pyrthei da ka um, ym ha ka umdum. U Blei u la phah pynbna ha U Noah ban ialap ia ki briew hashwa kane ka jingpynjot, te la kumno kumno kane ka jingpynbna jong u Noah, ki briew ki dang ioh ia ka lad ban pynbeit ia ka jingim jong ki bad U Blei, lada ngi kheiñ tang ia ka por ba u Noah u tei ia ka ïinglieng. Kane ka iathuh ia ngi hashwa ka jingpynjot jong U Blei ka don ka jingmaham, bad haba ka wan ka jingpynjot ym don ba lah ban khang ia ka.

2. Ka Jingpynjot ia ka sor Sodom bad Gomorrah (Jenesis:18-19):

            Ha kaba ia dei bad ka jingpynjot jong U Blei ia kine ki ar tylli ki sor bad ki shnong kiba don marjan bad ki, ka Baibl ka iathuh ia ngi U Abraham u pyrshang ban ïasaid bad U Blei na ka bynta kine ki sor da kaba u kylli ia U Blei, lada don sanphew ngut ki briew kiba hok ha kine ki sor hato men pynjot ne em ia ki? U Blei u jubab kumne ia u Abraham “ lada don sanphew ngut ki briew kiba hok te na ka bynta jong ki ngan ym pynjot ia kine ki sor” nangta u Abraham u kylli biang ia u Blei; kumno lada don sawphew san ngut? U Blei u jubab kumjuh hi; U Abraham u kylli biang kumno lada don sawphew ngut, laiphew ngut, arphew ngut, lane tang shiphew ngut? U Blei u jubab biang ia U Abraham na ka bynta kita ki shiphew ngut ngan ym pynjot ia kine ki sor. Kane ka pyni ia ngi ba na ka daw ki shiphew ngut ki briew kiba hok kiba tieng burom ia U Blei, U Blei un nym pynjot ia kine ki sor. Hadien kane u Abraham u sngewthuh wat tang shiphew ngut ruh kim don ki briew kiba hok ha kine ki sor te u sngap noh na kaba kylli ia U Blei. Te kaei kaba la jia hashwa ba U Blei un pynjot ia kine ki sor u phah ia ki Angel jong u ban maham ia ki saw ngut ki briew, kita ki dei u Lot, ka tnga jong u bad arngut ki khun kynthei jong u ba kin mih noh na kane ka sor namar U Blei un thang noh ia ki da ka ding na ka daw jong ka jingjyrsieh ka pop. Ngi iohi hangne hashwa ba U Blei un pyni ia ka jingbitar jong u, u maham lypa bad pyniaid ruh ia ki briew jong u.

3. Ka Nineveh (Jonah)

            Lada phi pule ha ka kitab U Jonah, ka iathuh ia ngi ba na ka daw jong ka jingjyrsieh ka pop ki nong Nineveh, U Blei u la thmu ban pynjot noh ia kane ka Nongbah. Hashwa ba U Blei un pynjot ia ka, U phah ia U Jonah ban maham ia ki nongshong shnong jong kane ka Nongbah. U Jonah u kyntait ia ka jingbthah U Blei u phet rieh sha ri Tarshish, Kumta U  Blei u leh ki kam ba phylla ban wanrah biang ia U Jonah sha kane ka Nongbah ha kaban ialap bad maham ia ki briew ba kin kylla bamut. Te ka jia kumba U Jonah u la ialap la jia ka ribibal bad ka jingkylla ba mut ha baroh kawei ka Nongbah naduh U Nongsynshar haduh ki shakri bad ki mrad ruh la hukum ba kin shah jingit ban lait na ka jingbitar ne ka jingpynjot U Blei. Kumta ki la lait na ka jingpynjot U Blei.

            Haba nga pynshong nongrim na kine ki lai tylli ki nuksa, nga i kawei hadien kawei hashwa jong ka jingpynjot U Blei ia kano kano ka ri ne ka jiadbynriew, u maham shwa ia ki ba kin kylla kaba mut, ki don ruh ki kyndon kiba U Blei u la buh kat kum ka jingthmu jong u. Nga ngeit ka jingkylli U Abraham shaphang ka jingdon ki briew kiba hok bad ieit ia U Blei ha kito ki sor jong ka Sodom bad Gomorrah, ba na ka daw jong ki U Blei un pynsangeh ia ka jingpynshitom ka long ruh kumjuh hi ha kine ki por. Nga ngeit ki dang don bun bah ki briew kiba ieit bad tieng burom ia U Blei ha kane ka ri jong ngi palat ia ki sanphew ngut kiba u Abraham u ïasaid. Nga ngeit u Blei un phah ia ki Noah, ki Jonah ki ban ialap pyrshah ia ka jingsniew ka pyrthei shwa ka jingpynjot jong U.

            Te ban ong ba kane ka dei ka jingpynshitom jong U Blei ne dei U Blei uba la bet ia une u khñiang jingpang ha nga hi ngam lah ban pdiang ia kata. Namar ngi tip ha ka histori jong u briew na baroh ki khlam kiba kham paw ha ka pyrthei, kane ka dei kaba saw ha man ka shispah snem. Ka khlam kaba la jia ha ka spah snem 1720 kaba ki khot ka “bubonic plague (Ka Khlam bubonic) lane ka “The Great plague of Marsellie” (Ka Khlam ba itieng jong ka Marsellie) kaba ha France, kane ka khlam ka pyniap kumba shilak ngut ki briew; nangta ha ka spah snem 1820 ka la don biang ka khlam kaba ki khot ka “Cholera Pandemic” (Ka Jingpang prie bad  pynhiarkpoh) kaba la ktah jur khamtam ha ki lai tylli ki ri kum ka Indonesia, Thailand bad Phillipines kaba la pyniap kumba shilak ngut ei ei. Kaba khatduh ka dei ha ka snem 1920 kaba ki khot ka “Spanish Flu” (Ka jingpang shit bad pang khriat kaba na Spain) ka jingpang kaba la ktah jur bha ia u briew ka la pyniap kumba 50 million ngut ei ei, kane ka kham jur namar ka wan hadien ka thma bah ba nyngkong; kaba mynta pat (2020) ka la pyniap kumba shilak laiphew hajar ngut ei ei haduh mynta, ngim tip lano kan kut kane ka khlam, hynrei tang U Blei uba tip.

            Haba kumta hato une u khñiang jingpang  u dei uba la phah lane bet da U Blei?  ha ka jingbishar jong nga hi, Em, ngam ngeit ka dei kaba na U Blei. Namar lada ka dei kaba na U Blei, phi dei ban sngewthuh ba ym don ba lah ban khang ia ka jingpynshitom U Blei, ka Lockdown kan nym lah ban khang, ka jingiajngai iwei ia iwei kaba ngi khot ha ka ktien nongwei ka social distance kan ym lah ban khang ia une u khñiang jingpang, ka Sorkar kam lah ban pynsangeh, ki doktor, ki Nurse bad ki dawai ruh kin ym lah ban teh lakam ia ka jingpynshitom jong U Blei namar U, U dei U Blei; ym don ba lah ban khang ia kaei kaei kaba U thmu ban leh. Te lada ka dei kaba na U Blei, U Blei um donkam bun sngi ne bun bnai ban pynshitom ia U briew, hynñiew sngi ia u ka la biang, sawphew sngi ka pyrthei kan jot lut kum ka jingshlei um.

            Kumta ban pynkut ia ka jingmut jong nga, mano ba la thaw ia une u Covid-19 ka jubab ka dei kawei na kine ki lai tylli kiba nga la batai haneng (Ka Pop, U Soitan ne Ka Jingthmu basniew jong u briew ban knieh ia ka bor synshar); Nga sngewskhem ba kam dei kaba na U Blei. Tangba sngewthuh ia kane kawei, ba kiei kiei kiba jia ha ka pyrthei wat la ki long kiba sniew U Blei U lah ban wanrah ia ka jingbha hadien jong ka jingsniew. U Joseph u ong kumne ia ka jingthmu basniew jong ki hynmen jong u ha ka kitab Jenessis

Jenesis:50:20…

“Phi shisha, phi la lah thmu ia kaba sniew pyrshah ia nga; hynrei U Blei u la thmu ia ka ia kaban pynbha, ia ka ban pynlong ka lad, kumba ka long ha kane ka sngi, ia kaban pynim ia ki paidbah babun.”

Khublei

U APOSTOL PAUL

BAD KA HUKUM

HA KI SHITHI JONG U SHA KI ROM BAD GALATIA

Kaei ka Hukum kat kum U Apostol Paul?

1.ka Hukum ka long kaba KHUID (Rom:7:12): U Paul u pyni ba ka Hukum ka long kaba Khuid namar ia ka la ai da U Blei. U Blei u long uba Khuid, te kaei kaei kaba u ai ka dei kaba Khuid. Ka Hukum ka pyni ia ka jinglong khuid jong U Blei, te namar  u briew u long uba pop bad uba tngit, um lah ban bud ia ki Hukum U Blei, kata ka jingbymlah u briew ban bud ia ki Hukum u Blei kam lah ban pyntngit ne pyndam ia ka Hukum. Kumta ka Hukum ka iaisah kaba Khuid namar ka pyni ia ka jinglong  khuid U Blei. U Blei u long uba Khuid bad ki Hukum jong U ruh ki long kiba Khuid.

2.Ka Hukum ka dei kaba kynja Mynsiem (Rom:7:14): Hangne pat U Paul u pyni ba ka Hukum ka dei kaba kynja mynsiem bad ka jingbymlah jong nga ban long u briew uba kynja mynsiem kata ruh kam lah ban pynlong ia ka Hukum ka bym kynja mynsiem, ka jinglong ba kynja mynsiem ka Hukum ka iaisah kaba kynja mynsiem haduh ba kut. Ka jingshisha hi kaei kaei kaba kynja ym don ba lah ban pyntngit ia ka, u briew u lah ban pyntngit ialade tangba um lah ban pyntngit ia kaba kynja mynsiem. Kumta u briew um lah ban pyntngit ia ka Hukum kaba kynja mynsiem.

3.Ka Hukum ka long kaba bha (Rom:7:16): U Paul u iai ban, ban hikai ban pyni ruh ba ka Hukum ka long kaba bha, ka hukum jong ki briew ka lah ban long kaba sinew bad kaba bymmman hynrei ka Hukum U Blei ka long kaba bha. U Paul u kren shai kdar tang namar ba u briew um lah ban bud ia ki Hukum bad ba ka Hukum ka khanglad ia u briew ban leh ia kiei kiei kiba sniew, kane kam mut ba ka Hukum kam dei ka bym bha. Ka Hukum hi ka long kaba bha namar uta uba la thaw ia ka bad uba la ai ia ka hukum u dei U Blei uba bha. Kumta ka hukum ka dei kaba bha.

4.Ka Hukum ka long ka Jingtim (Gal:3:10, 13):  Uno uno u bym iaineh ha ki hukum bad u bym leh ia ki hukum baroh ka long ka jingtim ia u. Kumta uwei pa uwei u hap hapoh ka jingtim ka hukum, namar um don uwei ruh uba lah ban leh ia ki hukum baroh khlem da pynkhein ia ki. Ha ka Testament Barim ki hukum ki don kumba 613 tylli ki hukum, kine ki hukum ki kynthup ia ki hukum kiba iadei bad ka niam ka rukom, ki hukum jong ka imlang sahlang, bad ki hukum synshar khaddar bad kumta ter ter, ia kine ki hukum baroh la hukum ia ngi ba ngi dei ban bud ia ki thik thik khlem da pynkhein kawei ruh. Namarkata ka hukum ka dei ka jingtim ia uwei pa uwei u briew namar um lah ban leh ia ki baroh.

5.Ka Hukum ka pynsngap jar ia u briew baroh (Rom:3:19): Ka Hukum ka pynsngap jar ia kawei pa kawei ka shyntur, ym don kawei ruh ka shyntur kaba nud ban kop sarong ia kaei kaba ka la leh lane ki kam babha ba ka la leh, lane nga kham lah bad kham bha ban ia kiwei pat.  Namar ka jingkwah hi ka hukum ka dei ban kohnguh bad leh lut ia ki baroh shispah na ka shispah khlem da pynkhein wat tang shisien ruh. Te  ha ka jingshisha la tip lypa um don uwei ruh uba lah ban leh ia ki shispah na ka shispah. Kumta ka Hukum ka pynsngap jar ia kawei pa kawei ka shyntur bad ka pynrem ruh ia baroh  ha khmat jong Blei, namar ha U Blei dei ban ai jingkhien ia ki jingleh baroh.

6.Ka Hukum ka set byndi ia ngi (Gal:3:22-23;Rom:7:23): U briew u dei u nongsah byndi jong ka Hukum. Ka Hukum ka set byndi ia  u briew namar ba u pynkhein ia ka hukum jong ka, la ka dei da ka mon sngewbha jong u ne khlem ka jingtip jong u. Uwei pa uwei na ngi, ngi dei ki nongpynkhein hukum, la kumno kumno ngim lah ban len shisien ha ka shisngi ngi pynkhein ia ka hukum la ka dei da ki ktien ki thylliej kiba ngi kren ne da ki kam kiba ngi leh ne da ki jingmut jingpyrkhat jong ngi. Namarkata ka hukum ka set byndi ia ngi baroh.

7.Ka Hukum ka wanrah ia ka Jingbitar ba I shyrkhei (Rom:4:15): kaei kaba u Paul u mut ban pyni hangne kam mut ba u ong ba ka hukum ka long kaba sniew ne ka bym bha, hynrei kaei kaba u kwah ia ngi ban tip ka dei shaphang jong ngi hi ialade, namar ka jingtlot bad ka jingbymlah jong ngi ban bat ne leh ia ki hukum ba la bthah ia ngi ban leh, te ka hukum hi ka hap ban pynshitom ia ka jingbymlah jong ngi. Te nakata ka daw kaei kaba ka hukum ka wanrah ka dei ka jingbitar shla kaba itieng bad kaba I shyrkhei.

Ki Jingthmu Ka Hukum:

Ki Jiw ki pyni nia ia U Paul da kaba buh ia u dak jingkylli uba heh ka long kumne “lada ia u briew la pynim da ka jingaiei lyngba ka jingngeit ha U Jisu, hato ka Hukum ka long kaba lehnoh ei ? te lada ka long kumta, Balei pat U Blei u ai ia ka Hukum ha u Moses na ka bynta jong ngi?(Gal:3:19, 21). U Paul nongleh ia ka Hukum u pyni katto katne tylli ki jingthmu ka Hukum bad balei la ai ia ka. Kane ka Jingkylli ka dei ruh ka jingkyli kiba nga bad phi ruh ngi kwah ban kylli. Kine ki harum ki long ki daw lane ki jingthmu jong ka Hukum:

1.Ban pynpaw pyrthei ba ki jinglehsniew jong ngi ki dei ki jingpynkheiñ Hukum (Legal Offence) (Rom:3:20; 7:7): U Paul u batai shai hangne ba ki jinglehsniew jong ngi ki la nangbun nangbun bad ki iai trei shait shait ha ka met jong ngi, tangba ngim tip pat ki dei ki jingleh kiba long pyrshah ia u Blei bad kiba long shabar ka jingkwah U Blei. Kine ki jinglehsniew jong ngi  ka dei ka pop kaba u Blei u isih bha. Kumta khnang ban pynithuh ia ngi kaei ka pop bad kaei kaba dei ban leh , la ai noh ha ngi da ka Hukum ban pynpaw ia ki jinglehsniew jong ngi ba ki dei ki pop bad  haduh katno ngi long kiba pop namar ngi iai leh ia ka pop. La ai khnang ia ka Hukum ban pynbun shuh shuh ia ka pop jong ngi, khnang ba ngin kyndit bynriew bad ba ngin sngewthuh ba ngi donkam shisha ia ka Jingaiei u Blei bad dei tang da ka jingaiei jong u, yn pyllait ia ngi na kane ka pop kaba ngi la leh (Rom:5:20).

2.Ka Hukum ka long ka nonghikai ka ban ialam ia ngi sha U Khrist (Gal:3:24): Hangne u Paul u pyndonkam ia ka kyntien kaba pyndonkam ha ka Iing ki Syiem ne ha ka Iing kiba riewspah ban batai ia ka jingthmu jong ka Hukum. U Paul u pyndonkam na ki lai tylli ki jingbatai ia ka kyntien “hikai” ia kaba phi lah ban batai ia ka jingthmu ka hukum . kita ki kyntien ki dei kine “U nonghikai, lane u nongsumar lane u Nongpeit bad hikai” ia kiba U Paul u la ring dur na ka rukom bad ka dustur jong ki briew ha kito ki sngi ha kaba ki syiem ne kiba riewspah ha ka por ba ki khun jong ki, ki dang rit ki shait buh ia ki khun jong ki ha ki nongsumar lane ki nonghikai ki ban hikai ia ki, bad kine ki nonghikai bunsien ki dei ki mraw, kumta la hikai la sneng bad pynheh pynsan ruh ia ki khun jong ki kum ki mraw hi. Tad ynda ki la heh la san ki kmie ki kpa jong ki kin sa wan ban shaw bad shim noh lane pynlait ia ki na kine ki mraw ba kin long kiba laitluid. Hynrei katba ki dang rit ki hap hapoh ka jingsynshar jong kine ki mraw. Tad ynda ka por ia ki la biang ba kin im kum ki samla rangbah kiba laitluid na ka jingsynshar u mraw dei ynda ki kmie ki kpa jong ki ki la ong ia u mraw ba ka por ka la biang ba phin pynllait noh ia u khun jong ngi na ka jinghikai jong phi.

Kane ka juh ka rukom ruh u Paul u batai ba ka Hukum ka long kum kata ka mraw kaba pynheh pynsan bad synshar ia ngi katba u Khrist um pat wan. Ka Hukum ka dei ka nonghikai kaba ialam ia ngi sha u Khrist ban pyni ba ngi donkam ia u Khrist. La katno katno ngi lah ban lehbha kum u khynnah skul kiba tipbriew tipblei ne kiba kohnguh sngur hynrei ha kaba kut hi ngi donkam ia u Jisu u ban pynllait ia ngi junom na ka jingteh mraw ka Hukum. Namar u Khrist u long ka jingkut ka Hukum (Rom: 10:4)                                                                                                                                                                                          

3. Ka Hukum ka phla shai ban ioh ia ka Hok U Blei dei Khlem ka Hukum (Rom: 3:21):  Ka Hukum ka pynpaw shynna bad ka phla shai ba ia ka Hok u Blei lah ban ioh khlem ka Hukum. Ka Hukum kam lah ban ai hok ia u briew kaei kaba ka lah ban leh dei tang ban rai pynrem ia u nongleh ia ka Hukum. U Paul u hikai shai ba ka Hukum hi kaba phla bad pynpaw shynna ban ioh ia ka hok dei khlem ka Hukum.

4. Ka Hukum kam lah ban Pynksan iano iano ruh (Gal: 2:16; 3:11, 20, 28; Rom: 3:20, 28):  U Paul u hikai shai ba ka Hukum hi kam lah ban pynksan iano iano ruh. Haba kumta kaei ka jingmut kane ka Kyntien “Pynksan lane Jingpynksan” ka kyntien pynksan kaba la pynkylla ha ka Baibl khasi jong ngi ka dei ka kyntien kaba la pynkylla na ka ktien Krik “dikaiousyne (Kynnoh: di-kai-u-su-ne)” kaba mut “Pynbna ba u long uba hok” ka dei ka kyntien ba la pyndonkam ha ka Iing kashari da u nongbishar uba hok hadien ba u la dep  ban bishar ia u briew uba la shah mudui ha uno uno u briew hakhmat ka aiñ bad u nongbishar u shem ba uta u briew u khlem leh ei ei kaba dei ban iap, kumta kum u  nongbishar uba bha bad bahok u pynbna ba une u briew u long uba hok. Te ha ka aiñ ka hukum U Blei ngi baroh ngi dei ki nongpynkheiñ Hukum, ngi leh pop, ngi iai leh pop bad ka bainong ka pop kaba ngi la leh bad pynkhein ka dei ka jingpynrem bad ka jingiap (Rom:6:23). Te kumta ka Hukum kam lah ban pynbna ba ngi long kiba hok hakhmat U Blei namar la shem ba ngi dei ki nongpynkheiñ Hukum bad ba ngi la leh ia kaei kaba long pyrshah ia ka Hukum u Blei. Namarkata ban lait na kane ka jingpynrem ngi donkam ia u Khrist ban ioh ia ka hok U Blei, ngi donkam ka jingngeit ha U Khrist ban ioh ia kane ka jingpynksan, lym kumta ka Hukum kam lah ban pynksan iano iano ruh.

Ka Jingngeit kaba khlaiñ

Eliphas Mukhim

04/20/2020

            Ka Jingngeit ka dei kata kaba pynlong ia u briew ban leh ia kiei kiei kiba u ngeit. Ka jingngeit ka donkam ia ka ban ngeit ha ki kular jong u Blei, ban shaniah ha ka jingiaineh jong U bad ban ngeit ruh ha uta uba lah ban ai ia kata kaba ngi ngeit ba ngin sa ioh. U nongthoh ia ka shithi sha ki Hebru: 11:1 u ong kumne ka jingngeit ka dei kata ka jingnsgewskhem ia kiei kiei kiba ngi kyrmen ia kiba ngim pat iohi. Kane ka mut ba da ka jingngeit ngi lah ban tikna bad kyrmen skhem ba ngin ioh ia kata kaba la buh lpa ia ngi ban kyrmen ia ka. Haba kumta kaei kane ka Jingngeit kaba khlaiñ bad kaei ka kamram jong ka? Ki don katto katne tylli ki kam jong ka jingngeit kaba khlaiñ:

1.                  Kam dei ban long maw jynthut ia u parabangeit uba tlot (Rom: 14:13-14 bad 20): U Paul u thoh sha ki bangeit kiba don ha Rom, u ong ba ngi kiba ngeit kiba don kata ka Jingngeit kaba khlaiñ ngi dei ban iaishah bad ki bangeit kiba tlot ka Jingngeit, khamtam ia ngi ki Nongialam Balang ki dei ban iaishah ia ka jingngeit kaba tlot jong u bangeit ngim dei ban ibeiñ ne krenbeiñ ne niewbieñ ia ka jinglong tlot jong ki. Ngi kiba khlaiñ ngi dei ban iaishah bad ki da kaba pyni ia ka jingieit ba ngi ieit ia ki haba ngi sneng ngi kyntu ruh. Namar don teng teng ngi kiba khlaiñ ka jingngeit ka don ka kam ne ka jingbam ne ki ktien kiba ngi kren kiba ngi tip shai ba kam ktah ei ei ia ka Jingpynim jong ngi ne ngi khlem leh pop ei ei ruh em lada ngi leh ia ki, hynrei kita ki kam ne ki jingbam ne ki ktien kiba ngi kren ka long pynban ka maw jynthut ia ki bangeit kiba tlot, namar ki pyrkhat ba ka dei ka pop ne ka ba long pyrshah ia ka hokum Blei, bad kane ka jingsngew jong ki ka pynjot ia ka jingngeit jong ki, kata ka mut kat kum ka jingong U Paul ba ngi kiba long maw jynthut kiba pynmong ia ka Jingngeit jong ki, ngi khlem ieit ia ki haba ngim don ka jingieit ngi leh pop. U Jisu u maham jur ia kita kiba long maw jynthut ia kiba rit (Markos:9:42) kaba mut kiba tlot bad kiba rit ka jingngeit ne kiba dang thymmai ha ka jingngeit, u ong ka bha ban the ha ryndang da u maw tylli bad bret ia u sha ka duriaw ba un iap khnang ba un ym pynthut shuh ia kiwei. Namar ka jinglong khlaiñ kam mut ban pynthut ia kiwei hynrei ban iarap ia kiba tlot ba kin long khlaiñ.

Nuksa: Ka Baibl ka sngap jar ha kaba iadei bad ka jingdih duma ne dih sikret jong ki Nongialam Balang , ka khlem ong la ka long pop na kam long, bad kaba ngi tip shai ruh ba ka jingdih duma ne dih sikret kam lah ban pynduh ia u briew ban leit bneng namar ka Baibl ka khlem kren ei ei shaphang kane, hynrei lada na ka jingdih duma ne dih sikret jong nga kum u nongialam ka pynthut pat ia u bangeit uba tlot bad ka pynlong ia u ban sangeh ha ka ban wan jingiaseng lane suki suki u jah noh na ka jingngeit kane ka jingleh jong nga ka long pop namar ngam pyrkhat ne ieit ia u parabangeit uba tlot. (1Kor:8:7-13). Kane ka jingleh kam mut tang ia ka dih sikret, ka lah ban dei ka jingbitar, ka jingkren khor, ka jingsngewstad, ka jingleit peit sinnema (Cinema) lane ka jingialang lok bad kiba don ka nam basniew bad kumta ter ter. Lada kine ki pynthut ia uba ngeit uba tlot ngi dei ban kiar na kine lada ngi ieit ia u hynnmen ne para jong ngi ha ka jingngeit.

2.                  Ka Jingngeit kaba khlaiñ ka iarap ia kiba tlot (Rom: 15:1 Kam: 20:35): Hangne pat u Paul u ong ba ngi kiba khlaiñ ngi dei ban iarap ia kiba tlot. Namar ha ka jingshakri Blei ki don kiba khlaiñ bad kiba tlot, te ngi kiba khlaiñ ngi dei ban iarap ia ki ban lait na kata ka jingtlot jong ki, ym ba ngin kren beiñ lane kren lorni ia ka jingtlot jong ki. Ngi tip skhem ba don na kiba ngeit kiba tlot shisha, kiba kwah ban lait na ki jingmlien basniew jong ki hynrei da lade kim la ban leh ei ei, ia kiba kum kita ngi kiba khlaiñ ngi dei ban iarap ia ki. Da kynmaw ba ki don kiba ngeit kiba tlot kiba donkam jingiarap hynrei kim treh pat ban kylla lane pdiang ia kiba kwah ban iarap ia ki ban lait na kata ka jingtlot jong ki, ia kiba kum kita ngam ong ba ngi dei ban iarap ia ki namar nalade kim kwah ban kylla. Kynmaw ruh, ba kane ka jingiarap ia kiba tlot kam mut ia baroh kiba tlot hyrrei ka dei tang ia kita kiba na ka kur ka Jingngeit (Gal:6:10).

Nuksa: Ki don kiba ngeit kiba kwah ban lait na ki jingkyrni kiba bunjait ha ka jingim jong ki la ka dei ka jingdih kiad, ka jingpyndonkam ia ki ktien sih, ka jingbitar bad kumta ter ter, ted a lade kim lah ban kiar ne pyndkut ia kin a ka jingim jong ki, ki donkam ia ka jingiarap ia kiba kum kita ngi kiba khlaiñ ngi dei ban iarap ia ki ym ban kren beiñ ne niewbeiñ ia ki.

3. Kiba khlaiñ ki dei ban pdiang ia kiba tlot (Rom:14:1): U Paul u batai hangne ba ngi kiba khlaiñ ngim dei ban kyntait ia u parabangeit uba tlot, ngi dei ban pdiang ia u kum uba tlot da ka jingiaishah bad ka jingieit ha ka ban ialam bad pynbeit ia kata ka jingtlot jong ki. Kam mut tang na ka daw ba ki long kiba tlot ngi dei ban niewbeiñ ia ki bad ban kyntait ia ki. Ngi dei ban pdiang ia ki kumba ki long ym ba ngin khmih lynti ne ia nujor ia ki bad ngi kiba khlaiñ namar lada ngi leh kumta ngi pynjot ia ka jingngeit jong ki, kin sa sngewrem kin nang iai tlot bad khatduh kin jngai ruh na u Blei tang na ka daw ka jingleh jong ngi. Namar bunsien hi ngi kiba khlaiñ ngi sngewkhraw, ngi bit sngewbiang, ngi niewbieñ niewpoh ia kita kiba tlot, kane ka jinglong kaba ngi don ka long ka bym kynja mynsiem. Ha ka jingshisha hi ngi kiba khlaiñ ngi dei ban iaid hapoh na ka bynta ban pynbha ia kiba tlot. Tang bun eh na ngi ki nongialam ngi leh pat da kumwei ngi ia nujor ia ki bad ngi, bad kane ka jingleh jong ngi suki suki ka pynjngai ia ki na ngi, ha ka jaka ba ngin long paralok bad ban iajan bha bad ki khnang ba ngin ioh lad ban pynbha ia ki, pynban ngi buh da ka kynroh kaba kah arliang hapdeng jong ngi kiba khlain bad kiba tlot, ha kane ka dur dalei dalei ngim lah ban pynkylla ne iarap ia ka jingtlot jong ki,  ngi pyniakhlad ialade  na ki .Lada ngi phai pat ha kawei ka liang ngi kiba sngewbit sngewbiang, kiba sngewkhlaiñ, kiba sngewkhraw. Ha ka jingshisha lada ngi bishar bniah da kaba peit ha ka ïit khmih, ngi, ngi dei  kita kiba tlot kiba donkam ban pynbeit ia kata ka jinglong kaba ngi don, te kumba nga la ong mynne lada ngi sngew ialade ba ngi khlaiñ bad ngi leh jngai ialade na kiba tlot ka long kaba eh ruh ia ngi ban pynbeit ia lade lane i ia kata ka jingtlot kaba ngi donkam ban pynbeit.

Ka ktien u Blei ka ong kaei kaei kaba ngi tip ban leh ia kaba bha bad ngim leh ia ka ka long ka pop (Jakob: 4:17)

Nuksa: Lada ngi phai na ka liang jong ki khun samla jong ka Balang ha ki hi kaei kaba ki tip bad ki sngewthuh ha kaba iadei bad ka jingshakri Blei ka dei tang ka put ka tem bad ka rwai kaba ki sngew dei kaba donkam eh. kane ka jingsngew bad jingleh ki samla bun napdeng jong ngi ki rangbah ngim da kham sngewtynnad ne sngew iahap ne mynjur ruh ia kata ka put ka tem jong ki. Teng teng ngi mai bad ngi kynhied ia ki, kane ka jingmai jingkynhied jong ngi ia ki suki suki ka kylla sha ka jingisih ia ki rangbah hapoh ka Balang, te ki sdang sa ban pep noh ban wan jingiaseng, suki suki ki jah syndon na ka Balang, namar ha ki hi ki sngew ba ngi ki rangbah ngi isih ia ki. Sa kawei ruh ngi ki rangbah ngim kham da ailad ne hikai ia ki ruh ha kata ka rukom ba ka don bun ki lad ba ki lah ban shakri ia u Blei ym dei tang da ka put ka tem. Te kaei kaba nga mut ban ong ka dei kane, ba ngi ki Rangbah ha ka Balang ha ka jingshisha hi, ngi dei ban pdiang ia ka jingbymbit bym biang jong ki Samla wat la teng teng ka don ka por ba ki jingtem jingput jong ki, ki long kiba da sngew huri hura shisha, ngi dei ban kynmaw ba ki samla kim dei ki rangbah bad ka jingngeit jong ki ruh ka long kaba tlot bad kaba shah kynting ha ka lyer, ngi kiba khlaiñ ngi dei ban pdiang ia kata ka jingtlot jong ki da kaba iajan bad ki, suki suki ngin sa ioh ban kheit ia u soh uba ngi khmih lynti na ka jingim jong ki. Lym kumta kin jah na ka Balang te haei ka lawei jong ka Balang.